Người nối nhịp ký ức văn hóa dân tộc

Trò chuyện cùng phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Đồng Nai, chị Ka Hương mong muốn những nỗ lực của cộng đồng cư dân nơi đây sẽ nhận được nhiều sự quan tâm hơn, từ đó bảo tồn, khai thác và phát triển du lịch văn hóa.

Giữ nét đẹp văn hóa

Chị Ka’ Thị Ngọc Hương, người con của đồng bào Mạ ở xã Tà Lài.

* Nhiều năm qua, chị luôn tích cực tham gia các hoạt động bảo tồn văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Chị có thể chia sẻ các hoạt động mà chị cùng mọi người thực hiện thời gian qua?

- Ka Hương đã và đang tham gia bảo tồn văn hóa truyền thống của dân tộc thông qua các hoạt động như: quản lý đội biểu diễn múa hát cồng chiêng truyền thống của người Mạ tại xã Tà Lài, tìm đầu ra cho sản phẩm dệt thổ cẩm của chị em phụ nữ Mạ trên địa bàn, dạy tiếng Anh miễn phí cho trẻ em và các hoạt động truyền thống như: học hát dân ca Mạ, học làm nhạc cụ đàn tre... và các hoạt động bảo tồn thiên nhiên.

* Điều gì giúp chị có được sự đam mê và nỗ lực đối với việc bảo tồn những nét đẹp văn hóa của dân tộc mình?

- Ka Hương may mắn được sinh ra giữa đại ngàn của Vườn quốc gia Cát Tiên, lớn lên từ đôi tay và lời dạy của bà, của mẹ, những người đã trao lại cho Ka Hương không chỉ nghề dệt, lời ru, câu ca, điệu múa mà là cả bản sắc của dân tộc mình. Từ thuở nhỏ được chứng kiến những nét đẹp lễ hội truyền thống của đồng bào dân tộc mình, được nghe lời hát yal-yau, tam-pớt… của già làng, nghe nhịp điệu cồng chiêng vang vọng như bản âm hưởng hòa quyện giữa núi rừng. Tất cả tạo nên dấu ấn sâu đậm trong tâm trí của Ka Hương cho đến tận bây giờ. Chính điều đó đã thôi thúc Ka Hương đam mê và nỗ lực đối với việc bảo tồn những nét đẹp văn hóa của dân tộc mình.

* Trước sự thay đổi của xã hội, nỗi lo về sự mất mát, vơi dần những phong tục, hoạt động truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số lại càng hiện hữu. Đối với người Mạ tại quê hương chị sinh sống, điều này biểu hiện ra sao?

- Một câu chuyện đã tác động, làm Ka Hương phải rơi nước mắt đó là những lần Ka Hương biểu diễn lửa trại cho du khách tại Tà Lài Longhouse, luôn có chú K’ Yểu - người thường đánh đàn tre cho Ka Hương hát. Nhưng hôm ấy, chú bị bệnh suy thận và phải nằm một chỗ, Ka Hương thấy hụt hẫng vì thời gian qua mải mê với công việc nên chưa kịp học lại hết cách sử dụng các nhạc cụ truyền thống của đồng bào dân tộc mình.

Một câu chuyện nữa là từ bà ngoại Ka Hương, một phụ nữ có tay nghề dệt thổ cẩm rất giỏi, có những kỹ thuật dệt mà cả làng chỉ có bà là biết cách tạo kiểu họa tiết hoa văn độc đáo. Thế nhưng chẳng ai màng đến học, cho đến khi bà mất, tất cả mới ngỡ ngàng sao mình lại không học lại khi còn có thể?

Tất cả đã muộn màng. Ka Hương luôn tôn trọng việc bảo tồn và gìn giữ đặc trưng văn hóa dân tộc không chỉ cho bản thân mà còn cho cả thế hệ kế thừa sau này - họ sẽ là những nhân tố tiếp nối gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc trong tương lai. May mắn thay, thế hệ các bé ở làng Tà Lài vẫn rất yêu thích khi được dạy hát dân ca Mạ hay được dạy múa, đánh cồng chiêng, các bé tham gia rất nhiệt tình.

“Kể chuyện” để lưu giữ hồn cốt dân tộc

* Chị từng có cơ hội được đi du học và phát triển bản thân, nhưng chị lựa chọn ở lại quê hương, chị có thể chia sẻ thêm về sự lựa chọn của mình?

- Ka Hương đã phải đắn đo suy nghĩ để lựa chọn giữa cơ hội phát triển bản thân và ở lại với buôn làng. Ka Hương nhớ lại khoảng thời gian đến từng nhà năn nỉ các chú trong đội chiêng để gây dựng lại đội chiêng như bây giờ không hề dễ dàng. Với lớp học của các em nhỏ cũng vậy, mở ra nếu Ka Hương không đồng hành thì ai sẽ là người hướng dẫn các bé, dạy hát múa dân ca và học các hoạt động để giữ gìn văn hóa dân tộc mình?

Chị Ka’ Thị Ngọc Hương cùng các em trong lớp học do chị tổ chức. Nguồn ảnh: Nhân vật cung cấp

Với tất cả những trăn trở đó, Ka Hương đã quyết định chọn ở lại. Ka Hương không suy nghĩ mình quyết định như vậy là đúng hay sai, nhưng cho tới thời điểm này, Ka Hương vẫn nghĩ mình sáng suốt khi quyết định ở lại để có thể làm những điều mình yêu thích và Ka Hương thấy mình không đơn độc khi ngày càng có nhiều người cùng chung tay trong công tác bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

Với tình yêu mãnh liệt dành cho văn hóa dân tộc, đặc biệt là một người thuộc thế hệ trẻ có tri thức, người được coi là Gen Z, đại diện cho thế hệ trẻ đầy sáng tạo và cởi mở, nhưng đồng thời cũng rất ý thức, trách nhiệm với giá trị văn hóa và bản sắc dân tộc. Vì vậy, Ka Hương luôn tự nhủ: Nếu mình không giữ, không kể thì văn hóa của dân tộc mình sẽ dần bị lãng quên.

Thông điệp mà Ka Hương muốn gửi đến các bạn trẻ rằng dù ở bất cứ nơi đâu, công tác trên lĩnh vực nào, nhưng gốc rễ và cội nguồn dân tộc mình thì vẫn là cái nôi để mình trưởng thành, cần phải được trân quý và gìn giữ.

* Chị đang nỗ lực để bảo tồn, phát triển nghề dệt thổ cẩm, đồng thời phục dựng ngôn ngữ tiếng mẹ đẻ Châu Mạ bằng cách phiên âm ra chữ La-tinh để dạy cho các em nhỏ. Những việc này chắc hẳn không dễ dàng phải không chị?

- Ngôn ngữ Mạ là một ngôn ngữ chỉ có tiếng nói, không có chữ viết nên rất khó để có thể hoàn thiện. Tuy nhiên, Ka Hương lấy cái khó để tạo động lực cho bản thân mình. Nếu không duy trì ngôn ngữ tiếng mẹ đẻ của dân tộc mình cho trẻ em trong làng thì chắc chắn những hoạt động duy trì, bảo tồn bản sắc văn hóa của mình trong những năm qua cũng sẽ như “đổ sông, đổ biển” và không có ý nghĩa.

Vậy nên, Ka Hương sẽ tiếp tục công cuộc phục dựng lại ngôn ngữ Mạ theo phiên âm La-tinh. Trước tiên là dùng trong lớp học mà Ka Hương đang giảng dạy, dần dần sẽ đối chứng và đưa vào hoàn thiện dần.

* Chị đã và đang có những dự định gì để có thể dựa vào văn hóa, đời sống của cư dân bản địa, từ đó quảng bá, khai thác giá trị, phục vụ trở lại quê hương?

- Những dự định và mong muốn của Ka Hương dành cho cộng đồng không những trong lĩnh vực bảo tồn bản sắc văn hóa mà cả đời sống tinh thần và vật chất của người dân trong làng cũng cần được chú trọng. Ka Hương nhận thấy, người Mạ làng Tà Lài cần được quan tâm nhiều hơn về chính sách an sinh xã hội, cần có sự đồng hành của các cơ quan, ban, ngành, đơn vị... để hỗ trợ bà con phát triển du lịch, đặc biệt là về nguồn vốn. Ngành du lịch tại làng Tà Lài có rất nhiều ưu thế để cùng kết hợp về bản sắc văn hóa truyền thống các dân tộc và du lịch sinh thái rừng Vườn quốc gia Cát Tiên, nhưng tới thời điểm hiện tại hoạt động du lịch tại đây đều mang tính tự phát.