Nghĩ về sứ mệnh của báo chí

Từ những tờ báo viết đầu tiên đến các nền tảng truyền thông số hiện đại ngày nay, lịch sử báo chí luôn gắn liền với lịch sử phát triển của xã hội loài người. Ở bất cứ quốc gia nào, khi trình độ kinh tế, văn hóa, xã hội phát triển càng cao thì nhu cầu được thông tin, được bày tỏ chính kiến và thực hiện quyền tự do ngôn luận của công dân càng lớn. Chính vì vậy, báo chí không chỉ là phương tiện truyền tải thông tin mà còn là một thiết chế xã hội quan trọng, phản ánh trình độ dân chủ, văn minh và sự phát triển của mỗi quốc gia.

Ở Việt Nam, hơn một thế kỷ qua, nền Báo chí Cách mạng Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đã không ngừng lớn mạnh và trưởng thành. Kể từ khi lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập tờ Báo Thanh Niên năm 1925, báo chí cách mạng đã trở thành vũ khí sắc bén trên mặt trận tư tưởng, văn hóa. Trong các cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, bảo vệ Tổ quốc và trong công cuộc đổi mới hiện nay, báo chí luôn đồng hành cùng dân tộc, góp phần quan trọng vào việc củng cố niềm tin, khơi dậy tinh thần yêu nước, động viên các tầng lớp nhân dân thực hiện thắng lợi những nhiệm vụ cách mạng của đất nước.

Nhìn lại chặng đường đã qua, có thể khẳng định báo chí đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của mình trong nhiều giai đoạn phát triển của dân tộc. Tuy nhiên, bước vào thời kỳ mới, trước những biến đổi nhanh chóng của khoa học - công nghệ, đặc biệt là cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, báo chí đang đứng trước những thời cơ lớn nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức chưa từng có.

Hiện nay, đất nước đang triển khai mạnh mẽ chủ trương sắp xếp lại tổ chức bộ máy, tinh gọn hệ thống chính trị, nâng cao hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả hoạt động. Cuộc cách mạng về tổ chức bộ máy ấy không thể đứng ngoài lĩnh vực báo chí. Việc sắp xếp lại hệ thống báo chí là yêu cầu khách quan nhằm phù hợp với điều kiện phát triển mới của đất nước. Tuy nhiên, đây là công việc hết sức hệ trọng và phức tạp. Không đơn thuần là việc giảm đầu mối hay cơ cấu lại các cơ quan báo chí, mà còn liên quan đến nhiều bài toán lớn cần được nghiên cứu một cách khoa học và thận trọng.

Trước hết là bài toán về con người. Trong bất kỳ cuộc cải cách nào, con người luôn là yếu tố quyết định. Sắp xếp lại hệ thống báo chí đồng nghĩa với việc phải giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa số lượng và chất lượng đội ngũ người làm báo. Vấn đề đặt ra không chỉ là bố trí, sử dụng nguồn nhân lực hiện có mà còn là đào tạo, bồi dưỡng để hình thành đội ngũ nhà báo có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng và năng lực tác nghiệp hiện đại.

Thứ hai là bài toán về kinh tế báo chí. Trong bối cảnh truyền thông số phát triển mạnh mẽ, nguồn thu truyền thống của báo chí đang bị thu hẹp đáng kể. Nhiều cơ quan báo chí gặp khó khăn về tài chính, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nội dung và đời sống của người làm báo. Vì vậy, cùng với việc sắp xếp lại tổ chức, cần xây dựng những cơ chế phù hợp để phát triển kinh tế báo chí theo hướng bền vững, bảo đảm các cơ quan báo chí có đủ nguồn lực thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị và xã hội của mình.

Thứ ba là bài toán về hạ tầng và thiết chế báo chí. Đó là hệ thống các cơ sở đào tạo báo chí, các viện nghiên cứu, các tổ chức nghề nghiệp, các hội đoàn liên quan đến báo chí và truyền thông. Đây là những mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái báo chí quốc gia. Việc sắp xếp cần được thực hiện đồng bộ, tránh tình trạng chỉ tập trung vào cơ quan báo chí mà bỏ qua các thiết chế hỗ trợ và phát triển nghề nghiệp.

Trong quá trình đổi mới và sắp xếp lại hệ thống báo chí, điều quan trọng nhất là phải thống nhất tư tưởng và nhận thức. Mọi chủ trương, chính sách đều phải lấy con người làm trung tâm, lấy chất lượng và hiệu quả làm mục tiêu cao nhất. Không nên chạy theo số lượng hoặc những mục tiêu trước mắt mà bỏ qua những giá trị cốt lõi đã làm nên bản chất của nền Báo chí Cách mạng Việt Nam. Báo chí trong kỷ nguyên mới cần được xây dựng theo mô hình phát triển bền vững với 3 trụ cột gắn bó chặt chẽ với nhau: nội dung báo chí - kinh tế báo chí - hoạt động xã hội. Nội dung vẫn là yếu tố cốt lõi quyết định uy tín và sức sống của một cơ quan báo chí. Báo chí phải tiếp tục thực hiện tốt chức năng thông tin, định hướng dư luận xã hội, phản biện xây dựng và lan tỏa những giá trị tốt đẹp. Kinh tế báo chí là điều kiện để báo chí tồn tại và phát triển trong môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt. Một nền báo chí hiện đại không thể chỉ trông chờ vào nguồn ngân sách mà cần có những mô hình kinh doanh phù hợp với quy định của pháp luật và đặc thù nghề nghiệp. Hoạt động xã hội là một giá trị nhân văn đặc sắc của báo chí Việt Nam. Thực tiễn cho thấy nhiều cơ quan báo chí đã làm rất tốt vai trò này, trong đó có Báo Sài Gòn Giải Phóng, với mô hình kết hợp giữa hoạt động báo chí, phát triển kinh tế báo chí và các chương trình xã hội, từ thiện, nhân đạo, mang lại những hiệu quả thiết thực và tạo được dấu ấn tích cực trong cộng đồng.

Sứ mệnh của báo chí trong thời đại mới vì thế càng trở nên nặng nề nhưng cũng rất vẻ vang. Trong quá trình sắp xếp lại hệ thống báo chí quốc gia, chúng ta cần có những bước đi thận trọng, khoa học, chặt chẽ. Đối với đội ngũ người làm báo và đông đảo bạn đọc, cần bình tĩnh, tin tưởng và ủng hộ chủ trương đổi mới. Trong quá trình thực hiện, cần phát huy tinh thần vừa làm vừa tổng kết thực tiễn, vừa rút kinh nghiệm, đồng thời dũng cảm điều chỉnh những nội dung chưa phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Có như vậy, báo chí Việt Nam mới tiếp tục phát huy truyền thống vẻ vang của mình, thực hiện tốt chức năng là tiếng nói của Đảng và Nhà nước, là diễn đàn tin cậy của nhân dân, là nhu cầu thiết yếu trong đời sống tinh thần của xã hội; đồng thời phục vụ đắc lực sự nghiệp xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.

TRẦN THẾ TUYỂN

Nguyên Phó Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Thông tin và Truyền thông