Kỳ vọng đột phá trong lĩnh vực công nghệ chiến lược

Đến ngày 22-8-2025, Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo (GD-ĐT) được Bộ Chính trị ban hành và có thể coi là “trụ cột thứ năm”, bổ sung nguồn lực con người để hoàn thiện nền tảng phát triển đất nước.

Nhìn thẳng thực tế và kiến tạo tương lai

Theo PGS-TS Phan Thanh Bình, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, Nghị quyết 71 xác định những mục tiêu định lượng rõ ràng, thể hiện khát vọng vươn lên của đất nước. Đến năm 2030, cơ bản hoàn tất chuyển đổi số trong quản lý và dạy học; có 8 trường đại học lọt vào nhóm 200 hàng đầu châu Á, trong đó ít nhất 1 trường vào nhóm 100 của thế giới ở một số lĩnh vực.

Xa hơn, đến năm 2045, xây dựng hệ thống giáo dục hiện đại, công bằng và chất lượng, đưa Việt Nam vào nhóm 20 quốc gia hàng đầu, có ít nhất 5 trường đại học trong nhóm 100 của thế giới và hình thành đội ngũ trí thức, nhân lực tinh hoa đủ sức đảm đương vai trò chủ lực trong nền kinh tế tri thức.

Nhìn lại từ Nghị quyết 29 (năm 2013) đến Nghị quyết 71 (năm 2025), có thể thấy sự vận động từ tư duy đổi mới khai mở sang tư duy hiệu quả và hiệu lực. Đổi mới để mở đường, hiệu lực để đi đến kết quả. Con đường đúng đắn là kết hợp nhuần nhuyễn giữa đổi mới và quản lý hiện đại, vừa khơi dậy sáng tạo vừa bảo đảm kỷ cương và chất lượng.

Với tinh thần ấy, Nghị quyết 71 không chỉ là định hướng cho ngành giáo dục mà còn là tuyên ngôn khẳng định vai trò con người trong phát triển quốc gia. Khi giáo dục trở thành “trụ cột thứ năm” thì nền tảng cho giai đoạn phát triển mới đã đầy đủ, mở ra cơ sở để tin tưởng vào một tương lai, nơi tri thức và con người quyết định vị thế dân tộc trong thế kỷ 21.

ĐH Quốc gia TPHCM và UBND TPHCM ký kết Chương trình hợp tác giai đoạn 2026-2030 về phát triển kinh tế - xã hội bền vững của thành phố. (ẢNH: THANH HÙNG)

Để thực hiện Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị, Thủ tướng Phạm Minh Chính ký Quyết định số 1131/QĐ-TTg ngày 12-6-2025 ban hành Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược. Danh mục gồm 11 nhóm công nghệ chiến lược và 35 nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược. Trong đó gồm: trí tuệ nhân tạo (AI), bản sao số, thực tế ảo/thực tế tăng cường; điện toán đám mây, lượng tử, dữ liệu lớn; blockchain; mạng di động thế hệ sau (5G/6G); robot và tự động hóa; chip bán dẫn; y - sinh học tiên tiến; năng lượng, vật liệu tiên tiến; đất hiếm, đại dương, lòng đất; an ninh mạng; hàng không, vũ trụ.

Cùng với đó, Thủ tướng yêu cầu căn cứ nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, Bộ KH-CN chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan ngang bộ liên quan trình Thủ tướng xem xét, quyết định điều chỉnh, bổ sung Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược...

Tăng đầu tư để phát triển nhân lực

Dưới góc nhìn của chuyên gia kinh tế của Ngân hàng Thế giới Trần Thị Ánh Nguyệt, Việt Nam đã đặt nguồn nhân lực, giáo dục đại học (GDĐH) ngang hàng với KH-CN như ưu tiên hàng đầu quốc gia nhằm thúc đẩy phát triển và tăng trưởng kinh tế. Nghị quyết 71 nhấn mạnh, các cơ sở GDĐH là nền tảng chủ chốt để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và nhân tài, cũng như thúc đẩy KH-CN và đổi mới sáng tạo (ĐMST).

Tuy nhiên, Việt Nam chưa có các tổ chức nghiên cứu đẳng cấp toàn cầu cũng như thiếu vắng các công trình nghiên cứu khoa học có tác động cao, là rào cản lớn đối với việc tạo ra các trung tâm ĐMST đẳng cấp thế giới và năng lực ĐMST quốc gia. Từ thực tế đó, bà đề xuất ngân sách đầu tư việc triển khai chương trình phát triển KH-CN, ĐMST và GDĐH ước tính sẽ cần tối thiểu 12-17 tỷ USD giai đoạn 2026-2030, bao gồm cả chi phí đầu tư tài sản cố định cho cơ sở hạ tầng và chi phí hoạt động thường xuyên (chi phí vận hành). Nguồn tài chính có thể đến từ ngân sách nhà nước, đóng góp của khu vực tư nhân và nguồn tài trợ tiềm năng từ đối tác phát triển...

Theo Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Văn Phúc, Việt Nam hiện có khoảng 2,4 triệu sinh viên và 242 cơ sở GDĐH (chưa tính các trường đại học, học viện thuộc khối an ninh quốc phòng). Đại học không chỉ đào tạo người đi làm, mà phải kiến tạo tri thức, dẫn dắt phát triển KH-CN của đất nước. Nếu không có đội ngũ nhân lực chất lượng cao, sẽ không thể có ĐMST thực chất.

Từ nhận thức đó, Bộ GD-ĐT đã công bố 13 cơ sở GDĐH đóng vai trò dẫn dắt các mạng lưới đào tạo xuất sắc và tài năng trong 9 lĩnh vực công nghệ trọng điểm trải rộng ở cả 3 miền. Đây là một phần trong lộ trình triển khai Đề án phát triển hệ thống trung tâm đào tạo xuất sắc và tài năng về công nghệ 4.0 đến năm 2030 của Chính phủ.

Theo thông báo kết luận cuộc họp của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển KH-CN, ĐMST và chuyển đổi số, 4 đại học (ĐH Quốc gia Hà Nội, ĐH Quốc gia TPHCM, Đại học Đà Nẵng và Đại học Bách khoa Hà Nội) sẽ được đầu tư trọng điểm từ nay đến năm 2030 làm hình mẫu cho hệ thống GDĐH, với mục tiêu vào tốp 150 châu Á, thu hút 50 triệu USD mỗi năm cho nghiên cứu...

Một số mục tiêu cụ thể là phấn đấu mỗi đại học cần tạo ra 50 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, doanh nghiệp KH-CN hàng năm. Giai đoạn 2026-2030, mỗi đại học thu hút tối thiểu 50 triệu USD đầu tư cho nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và ĐMST; 10 doanh nghiệp khởi nghiệp thành công và được định giá từ 200 triệu USD trở lên; tỷ trọng ngân sách tài trợ nghiên cứu, chuyển giao công nghệ (bao gồm nguồn từ hoạt động ĐMST) trong cơ cấu nguồn thu đạt tối thiểu 35% (hiện nay mới thu khoảng 11%-27%).

THANH HÙNG