Hoa văn của núi rừng

Tinh hoa văn hóa

Nghệ thuật tạo hình, trang trí hoa văn trên vải của đồng bào dân tộc Mông được gìn giữ, trao truyền cho thế hệ trẻ.

Giữa đại ngàn Tây Bắc hùng vĩ, những nếp nhà của đồng bào Mông thấp thoáng bên triền núi, hòa mình vào mây trời và sắc xanh của núi rừng. Nơi ấy, qua bao thế hệ, người Mông vẫn bền bỉ gìn giữ những nét đẹp văn hóa truyền thống như một phần không thể thiếu của cuộc sống.

Nghệ nhân Giàng Thị Xày, bản Pàng Dề A, xã Sáng Nhè chia sẻ: “Từ thuở ấu thơ, các bé gái dân tộc Mông đã được nghe những câu chuyện của bà, của mẹ về nghệ thuật tạo hình, trang trí hoa văn trên vải. Từng nét được truyền dạy một cách tỉ mỉ, để rồi theo năm tháng, đôi bàn tay non nớt dần tạo nên những sắc màu hoa văn rực rỡ”.

Người Mông không dùng khuôn mẫu có sẵn. Họ vẽ và thêu theo trí nhớ, từ thẩm mĩ riêng, từ những cảm nhận của mình về cuộc sống, thiên nhiên, núi rừng, có những hoa văn hình chữ thập, hình xoắn ốc, hình lá... Mỗi một hoa văn đều ẩn chứa một ý nghĩa, một thông điệp về cuộc sống.

Nghệ thuật tạo hoa văn trên vải của dân tộc Mông được hình thành từ nhiều kỹ thuật thủ công truyền thống như thêu tay, vẽ sáp ong và nhuộm chàm. Mỗi họa tiết hiện lên trên nền vải không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn chứa đựng những thông điệp về văn hóa, tín ngưỡng, phản ánh đời sống và thế giới quan của đồng bào qua nhiều thế hệ.

Để tạo nên những hoa văn mang đậm bản sắc dân tộc, người Mông sử dụng vải lanh làm nền tảng cho mọi công đoạn tạo hình. Loại vải này được dệt từ sợi lanh trồng trên những nương cao, trải qua nhiều công đoạn chế tác thủ công tỉ mỉ. Cùng với vải lanh, sáp ong và các dụng cụ vẽ truyền thống là những nguyên liệu không thể thiếu. Người Mông thường chọn sáp từ các tổ ong tự nhiên trong rừng bởi độ dẻo, độ bám tốt và khả năng giữ nét vẽ bền đẹp.

Trang phục của dân tộc Mông là một trong những nghệ thuật tạo hình dân gian tiêu biểu. Chiếc áo với kết cấu phức tạp kết hợp với bố cục trang trí tạo nên điểm nhấn khác biệt. Những phần được trang trí trên áo của phụ nữ chủ yếu là cổ áo, vạt áo và tay áo.

Hoa văn độc đáo, đặc sắc được thêu trên vải lanh.

Hoa văn trên trang phục không chỉ có giá trị trang trí mà còn là phương tiện chuyển tải các giá trị văn hóa, phản ánh quan niệm về vũ trụ, vòng đời con người, sự gắn kết với thiên nhiên và niềm tự hào dân tộc. Mỗi chi tiết, từ những nét nhỏ nhất đến tổng thể bố cục, đều thể hiện tư duy thẩm mỹ và dấu ấn riêng của từng ngành Mông cũng như sự khéo léo của người phụ nữ.

Hoa văn ở phần cổ áo thường được tạo nên bằng kỹ thuật thêu chữ X kết hợp với các đường thêu viền, sắp xếp thành những hàng ngang cân đối. Họa tiết chủ đạo là các dấu thập được bố trí đối xứng, tạo nên sự hài hòa và trang nhã. Các gam màu như hồng, xanh lá, đỏ và vàng được sử dụng phổ biến, tượng trưng cho sức sống, sự tươi trẻ và nét đẹp của người phụ nữ Mông.

Trong bộ trang phục truyền thống, vạt áo là vị trí nổi bật, đồng thời là nơi hội tụ nhiều kỹ thuật trang trí công phu nhất. Người phụ nữ Mông thường kết hợp kỹ thuật vẽ sáp ong để tạo các khung họa tiết hình học như quả trám, zích zắc, chong chóng, sau đó thêu chữ X hoặc thêu đệm chỉ bên trong. Nhiều trường hợp, các họa tiết chữ X được thêu hoàn toàn bằng chỉ màu, tạo thành những mảng hoa văn liên hoàn đặc sắc. Phần tay áo cũng được trang trí đa dạng tùy theo từng nhóm địa phương, nhưng đều đóng vai trò như một “dải hoa văn sống động”, tạo hiệu ứng thị giác độc đáo theo từng nhịp chuyển động của người mặc.

Chị Mùa Thị Dợ, bản Pàng Dề A, xã Sáng Nhè chia sẻ: “Những bộ trang phục truyền thống, với đường nét thêu hoa văn rực rỡ, thường được mặc vào các dịp lễ, tết hay những sự kiện quan trọng của bản, của gia đình. Mỗi lần khoác lên mình bộ áo truyền thống, tôi không chỉ cảm thấy tự tin, duyên dáng mà còn vô cùng tự hào về bản sắc văn hóa của dân tộc mình, như được nối dài sợi dây gắn kết giữa quá khứ và hiện tại”.

Bảo tồn, phát huy giá trị

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, nghệ thuật tạo hình, trang trí hoa văn trên vải của đồng bào dân tộc Mông đang dần mai một do tác động của lối sống hiện đại và sự thay đổi trong thói quen sử dụng trang phục. Vì thế, để gìn giữ và phát huy giá trị trang phục truyền thống dân tộc Mông, Bảo tàng tỉnh đã phối hợp với UBND xã Sáng Nhè, các nghệ nhân, mở lớp truyền dạy nghệ thuật tạo hoa văn trên vải dân tộc Mông cho học viên, những người có khả năng thực hành và tiếp tục truyền lại cho cộng đồng.

Dưới sự hướng dẫn tận tình của các nghệ nhân, học viên được tiếp cận và trực tiếp thực hành toàn bộ quy trình tạo hoa văn trên vải truyền thống của dân tộc Mông, từ chuẩn bị nguyên liệu, vẽ sáp ong đến hoàn thiện các họa tiết mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Đây không chỉ là quá trình rèn kỹ năng mà còn là hành trình thấm đẫm niềm tự hào, giúp thế hệ trẻ hiểu, trân trọng và gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mình.

Chị Vàng Thị Chầu, bản Pàng Dề A, học viên lớp học nghề chia sẻ: “Tham gia lớp học, tôi mới thực sự hiểu hết giá trị của nghệ thuật tạo hoa văn trên vải. Tôi cảm thấy rất tự hào khi được học lại những kỹ thuật truyền thống từ các thế hệ đi trước, đồng thời tôi cũng mong muốn sẽ tiếp tục giữ gìn và truyền lại nghề này cho các thế hệ sau, để bản sắc văn hóa của dân tộc không bị mai một”.

Bên cạnh tổ chức các lớp truyền dạy, Bảo tàng tỉnh phối hợp với xã Sáng Nhè đẩy mạnh tuyên truyền, vận động các nghệ nhân và học viên phát huy vai trò nòng cốt trong bảo tồn, gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống. Qua đó, góp phần khơi dậy niềm tự hào dân tộc, nâng cao ý thức bảo tồn di sản văn hóa và bảo đảm sự tiếp nối, trao truyền các giá trị truyền thống từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nỗ lực gìn giữ và truyền dạy nghệ thuật tạo hoa văn trên vải không chỉ giúp đồng bào dân tộc Mông bảo tồn những giá trị văn hóa độc đáo, mà còn thắp lên niềm tự hào và ý thức trách nhiệm của mỗi thành viên trong cộng đồng. Mỗi nét vẽ không chỉ kết nối quá khứ với hiện tại, mà còn gửi gắm khát vọng về một tương lai nơi bản sắc dân tộc Mông được trân trọng, giữ gìn và lan tỏa, rực rỡ giữa dòng chảy văn hóa đa dạng của các dân tộc Điện Biên.