Đưa Óc Eo - Ba Thê thành điểm hẹn du lịch khảo cổ

Du khách tham quan Nhà trưng bày văn hóa Óc Eo. Ảnh: PHƯƠNG LAN

Phát triển phải đặt trên nền tảng bảo tồn

Ngay sau cột mốc quan trọng khi hồ sơ di sản được chính thức trình lên UNESCO, hội nghị góp ý dự thảo đề cương xây dựng Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Óc Eo - Ba Thê phục vụ phát triển du lịch giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn 2045” (gọi tắt là Đề án) do Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang tổ chức, đã mở ra một tư duy mới: Biến những giá trị khảo cổ trầm tích dưới lòng đất thành động lực phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Cái khó lớn nhất của Di tích quốc gia đặc biệt Óc Eo - Ba Thê chính là đặc thù của một di sản khảo cổ dạng phế tích. Không giống như những công trình kiến trúc nguyên vẹn dễ dàng làm mãn nhãn người xem, giá trị của vương quốc Phù Nam cổ đại ẩn mình trong các cấu trúc nền móng thấp, các hố khai quật gạch đá, gò di tích và những lớp trầm tích văn hóa tĩnh lặng. Nếu chỉ đưa khách đến xem gạch đá rời rạc mà thiếu đi công cụ diễn giải, du khách rất khó hình dung về một thương cảng sầm uất, một trung tâm giao thương và đô thị cổ tầm cỡ khu vực từ nhiều thế kỷ trước.

Vì vậy, yêu cầu chuyển hóa giá trị khảo cổ thành sản phẩm diễn giải và giáo dục là chìa khóa then chốt. Trọng tâm của Đề án được Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo khẳng định, không phải là khai thác du lịch thương mại đơn thuần, mà là thiết lập mô hình điểm đến di sản khảo cổ học chất lượng cao. Ở đó, bảo tồn đóng vai trò nền tảng, còn diễn giải khoa học và công nghệ là công cụ để đưa quá khứ sống lại.

Những sản phẩm du lịch có chiều sâu như tour “2 giờ hiểu Óc Eo”, “Nửa ngày làm nhà khảo cổ” hay các chương trình giáo dục di sản học đường, sa bàn số, thực tế ảo sẽ đóng vai trò “đọc” và “giải thích” di sản cho công chúng mà không làm tổn hại đến giá trị gốc. Đề án vì vậy có vai trò tạo lập hệ thống sản phẩm du lịch di sản có chiều sâu, có căn cứ khoa học, có thị trường mục tiêu, có khả năng vận hành và có cơ chế kiểm soát. Đây là điều kiện để Óc Eo - Ba Thê không chỉ là một địa điểm khảo cổ quan trọng về mặt chuyên môn, mà có thể trở thành điểm đến di sản khảo cổ chất lượng cao, có khả năng giáo dục công chúng, đóng góp thiết thực cho phát triển du lịch bền vững của tỉnh An Giang.

Cổ vật về văn hóa Óc Eo được trưng bày tại Lễ hội Văn hóa truyền thống Thoại Sơn năm 2026. Ảnh: PHƯƠNG LAN

Góp ý dự thảo đề cương xây dựng Đề án, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tri Tôn Hồ Thị Kim Duyên cho rằng, cần xác định rõ đây là Đề án quản lý di sản cấp tỉnh, lấy công tác bảo tồn làm nền tảng cốt lõi và sử dụng du lịch như một phương thức để phát huy giá trị. Định hướng này hoàn toàn khác biệt với các đề án phát triển ngành du lịch thuần túy, do đó nội dung cần đi sâu vào việc chuyển hóa giá trị khảo cổ thành sản phẩm trải nghiệm, tránh sa đà vào các giải pháp hành chính thông thường hay đưa ra quá nhiều giả định mang tính chủ quan về vai trò của UNESCO.

Nhằm tối ưu hóa tài nguyên bản địa, bà Hồ Thị Kim Duyên thông tin: “Hiện nay, xã Tri Tôn sở hữu nguồn tài nguyên cảnh quan văn hóa, lịch sử và các giá trị phụ cận độc đáo, có khả năng bổ trợ trực tiếp cho không gian lõi Óc Eo - Ba Thê. Tuy nhiên, mắt xích liên kết hướng Tri Tôn trong dự thảo còn tương đối mờ nhạt. Để hoàn thiện tuyến trải nghiệm cảnh quan - lịch sử, tôi kiến nghị bổ sung nội dung kết nối và nâng cao năng lực tham gia của tuyến Tri Tôn vào trục liên kết nội tỉnh”.

Bảo vật quốc gia Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc được giới thiệu song ngữ Việt - Anh cùng mã QR tại Nhà trưng bày Văn hóa Óc Eo. Ảnh: LÊ TRUNG HIẾU

Đưa người dân bản địa vào chuỗi giá trị di sản

Một đề án du lịch di sản chỉ thực sự thành công và có sức sống dài lâu khi người dân địa phương không bị đứng bên lề của chuỗi giá trị. Từ góc độ quản lý tại vùng lõi di sản, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Óc Eo Trần Thanh Tùng kiến nghị, ngay trong giai đoạn 2026 - 2027, Đề án cần đưa vào các mô hình thí điểm cụ thể. Các mô hình này phải tập trung vào cộng đồng bản địa, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương, được thiết kế sao cho dễ hiểu, dễ làm, gắn chặt với đời sống thường ngày của người dân. Chỉ khi người dân tham gia, hiểu được lợi ích và giá trị của di sản thì các mô hình phát triển du lịch giai đoạn sau mới có thể lan tỏa và thành công bền vững.

Để những định hướng chiến lược không dừng lại ở lý thuyết, Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo cùng đơn vị tư vấn đã vạch ra một lộ trình hành động cụ thể, nghiêm túc với các mốc thời gian rõ ràng. Mục tiêu cốt lõi trước mắt là hoàn thiện khung pháp lý và tài liệu khoa học trước tháng 8/2026. Thời điểm này, các bên sẽ hoàn thành việc xây dựng quan điểm định hướng cơ bản về bảo tồn, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch; đồng thời, chuẩn hóa hồ sơ Đề án, báo cáo tóm tắt, bản đồ, danh mục sản phẩm ưu tiên, khung diễn giải và khung quản lý khách tham quan. Đây cũng là nguồn tài liệu chuẩn mực để phục vụ cho các phiên làm việc quan trọng với chuyên gia của Hội đồng Quốc tế về Di tích và Di chỉ (ICOMOS).

Du khách tham quan Nhà trưng bày văn hóa Óc Eo. Ảnh: PHƯƠNG LAN

Bước sang giai đoạn 2026 - 2027, Đề án sẽ chuyển trọng tâm sang thực địa thông qua việc xác định và vận hành thí điểm các tuyến, sản phẩm du lịch ưu tiên. Song song đó, công tác đào tạo nguồn nhân lực, bao gồm đội ngũ thuyết minh viên, hướng dẫn viên và nhất là nâng cao năng lực cho cộng đồng bản địa sẽ được kích hoạt, đi kèm với việc thiết lập hệ thống dữ liệu du khách và cơ chế quản lý tham quan khoa học.

Tầm nhìn trung hạn giai đoạn 2027 - 2030 là thời kỳ bứt phá nhằm hoàn thiện toàn diện hệ thống sản phẩm du lịch chính thức và nâng cấp đồng bộ hạ tầng thiết yếu. Mục tiêu dài hạn là đưa Óc Eo - Ba Thê trở thành một điểm đến di sản khảo cổ chất lượng cao, sở hữu năng lực giáo dục, nghiên cứu, diễn giải và trải nghiệm đẳng cấp, đồng thời, thiết lập mạng lưới kết nối vùng có chọn lọc. Việc xây dựng Đề án bài bản, khoa học là cam kết trong việc bảo vệ toàn vẹn giá trị nổi bật toàn cầu của Óc Eo - Ba Thê, đồng thời khai mở một chương mới cho du lịch tỉnh An Giang.