Trợ giúp pháp lý - 'cầu nối' giữa pháp luật và người dân

"Bám dân" để nâng chất lượng trợ giúp pháp lý

TGPL được xác định là một trong những công cụ quan trọng bảo đảm quyền tiếp cận công lý, góp phần thực hiện công bằng xã hội trong nhà nước pháp quyền. Những năm qua, hệ thống chính sách, pháp luật về TGPL từng bước được hoàn thiện, phạm vi đối tượng thụ hưởng ngày càng mở rộng, bao phủ các nhóm yếu thế như người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số, phụ nữ, trẻ em và người có hoàn cảnh đặc biệt.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy, khoảng cách giữa chính sách và hiệu quả tiếp cận của người dân vẫn còn tồn tại; ở nhiều địa bàn, đặc biệt là vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc tiếp cận thông tin pháp luật và dịch vụ TGPL vẫn gặp không ít khó khăn. Không ít trường hợp người dân chưa thực sự hiểu quyền của mình, hoặc chưa biết cách tiếp cận các dịch vụ này khi cần thiết.

Trợ giúp pháp lý - điểm tựa công lý cho đồng bào dân tộc thiểu số. Ảnh: Thành Công

Bà Vũ Thị Hường, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và TGPL Bộ Tư pháp nhấn mạnh, đứng trước yêu cầu đổi mới công tác TGPL, từ góc độ hoàn thiện thể chế, thực thi pháp luật đòi hỏi bộ, ngành, địa phương, người thực hiện TGPL cần thay đổi tư duy, cách làm của mình để mang lại hiệu quả cao cho hoạt động này nhằm đạt mục tiêu mang lại công lý cho người nghèo và đối tượng yếu thế.

Thực tiễn triển khai tại các địa phương cho thấy, hiệu quả của TGPL phụ thuộc lớn vào cách thức tổ chức và phương pháp tiếp cận đối tượng; tại các tỉnh miền núi, nơi điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, việc đổi mới hình thức tuyên truyền, phổ biến pháp luật đã mang lại những kết quả tích cực.

Ông Lê Ngọc Quỳnh, đại diện Trung tâm Tư vấn pháp luật và Trợ giúp pháp lý tỉnh Lào Cai cho biết, trong 2 năm triển khai các hoạt động TGPL, Trung tâm đã tổ chức nhiều mô hình thiết thực như hội nghị cập nhật kiến thức, truyền thông pháp luật lưu động và hội thi "Hòa giải viên giỏi". Điểm đáng chú ý là Trung tâm đã đa dạng hóa phương thức tiếp cận; lồng ghép sân khấu hóa, sử dụng tiếng dân tộc, thiết kế nội dung phù hợp với đời sống của người dân. Những cách làm này đã thu hút đông đảo người dân tham gia, đặc biệt là phụ nữ và đồng bào dân tộc thiểu số - những nhóm vốn có nhiều rào cản trong tiếp cận pháp luật.

Theo ông Lê Ngọc Quỳnh, việc lựa chọn đúng nội dung trọng tâm, phát huy vai trò của cán bộ am hiểu địa bàn và tăng cường phối hợp với chính quyền cơ sở, chính là những yếu tố giúp TGPL "đi vào đời sống" thay vì chỉ dừng lại ở hoạt động tuyên truyền hình thức.

Ở góc độ tổ chức xã hội nghề nghiệp, ông Nguyễn Tuấn Hải, đại diện Trung tâm Tư vấn pháp luật thuộc Hội Luật gia tỉnh Điện Biên cho rằng, việc tham gia TGPL của các tổ chức ngoài nhà nước đã góp phần mở rộng phạm vi tiếp cận và nâng cao hiệu quả triển khai. Theo đó, các sáng kiến trong quá trình thực hiện đã giúp tiếp cận người dân hiệu quả hơn, đặc biệt tại các xã vùng sâu, vùng xa.

Được biết, Trung tâm tập trung xây dựng kế hoạch bám sát mục tiêu, lựa chọn đúng địa bàn, đối tượng và duy trì quy mô hội nghị phù hợp để tăng tính tương tác. Đồng thời, việc phối hợp chặt chẽ với chính quyền cơ sở và sử dụng đội ngũ giảng viên có kinh nghiệm thực tiễn cũng đóng vai trò quan trọng. Nội dung phổ biến pháp luật được thiết kế theo hướng gần gũi, thiết thực như đất đai, dân sự, phòng chống lừa đảo; điều này giúp người dân không chỉ hiểu luật mà còn biết cách vận dụng vào đời sống - yếu tố quyết định tính hiệu quả của TGPL.

Yếu tố con người là then chốt

Bên cạnh phương thức tiếp cận, chất lượng dịch vụ TGPL cũng là vấn đề được đặc biệt quan tâm. Thực tế cho thấy, chất lượng vụ việc TGPL phụ thuộc trực tiếp vào năng lực của đội ngũ trợ giúp viên pháp lý.

Nhiều ý kiến cho rằng, trong bối cảnh yêu cầu ngày càng cao, đội ngũ này không chỉ cần vững về chuyên môn mà còn phải có kỹ năng nghề nghiệp và đạo đức nghề nghiệp. TGPL không đơn thuần là cung cấp thông tin pháp luật mà còn là quá trình tư vấn, hỗ trợ, thậm chí là đồng hành với người dân trong các vụ việc cụ thể; do đó, việc nâng cao năng lực cho đội ngũ trợ giúp viên cần được coi là giải pháp trọng tâm. Bên cạnh đào tạo chuyên môn, cần chú trọng bồi dưỡng kỹ năng giao tiếp, kỹ năng xử lý tình huống và hiểu biết về văn hóa, phong tục địa phương.

Trợ giúp pháp lý - điểm tựa công lý cho đồng bào dân tộc thiểu số. Ảnh: Thành Công

Một nội dung khác được nhấn mạnh là công tác kiểm tra, đánh giá chất lượng vụ việc TGPL. Việc chuẩn hóa quy trình, tăng cường giám sát sẽ giúp nâng cao tính chuyên nghiệp và bảo đảm quyền lợi của người được trợ giúp.

Từ thực tiễn triển khai, nhiều mô hình TGPL hiệu quả đã được hình thành và chứng minh tính phù hợp; tuy nhiên, thách thức đặt ra là làm thế nào để duy trì và nhân rộng các mô hình này, đặc biệt sau khi các chương trình, dự án hỗ trợ kết thúc. Theo các chuyên gia, cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp để bảo đảm tính bền vững, tránh tình trạng hoạt động bị gián đoạn; đồng thời, việc xã hội hóa TGPL cần được đẩy mạnh, huy động sự tham gia của các tổ chức xã hội, tổ chức nghề nghiệp nhằm đa dạng hóa nguồn lực. Việc kết nối giữa các chủ thể trong hệ sinh thái TGPL, từ cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức thực hiện đến các đối tác liên quan cũng là yếu tố quan trọng để tạo ra sự đồng bộ và hiệu quả.

Theo Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và TGPL, TGPL không chỉ là một dịch vụ pháp lý mà còn là một hoạt động mang đậm giá trị nhân văn. Thông qua TGPL, quyền tiếp cận công lý của người dân được bảo đảm, đặc biệt là những người yếu thế trong xã hội. Đặc biệt, con đường nâng cao hiệu quả TGPL không nằm ở việc ban hành thêm quy định, mà ở việc làm cho pháp luật trở nên gần gũi, dễ tiếp cận và có thể vận dụng trong đời sống; khi đó, TGPL mới thực sự trở thành "cầu nối công lý", góp phần thu hẹp khoảng cách giữa pháp luật và người dân, hướng tới một xã hội công bằng, nhân văn và phát triển bền vững.