Phát triển thương mại điện tử bền vững

Ông Nguyễn Tấn Phong, Phó Chủ tịch kiêm Trưởng Văn phòng đại diện phía Nam - Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam.

Phó Chủ tịch kiêm Trưởng Văn phòng đại diện phía Nam VECOM NGUYỄN TẤN PHONG có những chia sẻ với phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Đồng Nai về những điểm nổi bật trong báo cáo chỉ số TMĐT Việt Nam năm 2026, cũng như những cơ hội và thách thức trong phát triển TMĐT bền vững ở các địa phương, trong đó có thành phố Đồng Nai.

Chuyển sang phát triển bền vững

* Thưa ông, báo cáo chỉ số TMĐT Việt Nam 2026 vừa được VECOM công bố. Cách tính điểm, xếp hạng các địa phương năm nay có điểm gì mới, nổi bật so với những năm trước?

- Năm nay là một kỳ báo cáo đặc biệt. Lần đầu tiên chỉ số TMĐT phản ánh không gian kinh tế sau khi cả nước sắp xếp lại đơn vị hành chính. Mỗi địa phương bây giờ là không gian lớn hơn, gộp cả vùng tiêu dùng, vùng sản xuất và vùng logistics vào chung một thực thể.

Về phương pháp, chúng tôi vẫn giữ cấu trúc 3 trụ cột quen thuộc gồm: hạ tầng và nguồn nhân lực, giao dịch giữa doanh nghiệp với người tiêu dùng (B2C) và giao dịch giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B). Điểm mới nằm ở chỗ toàn bộ dữ liệu được tính lại theo địa giới mới nên bảng xếp hạng năm 2026 mô tả đúng diện mạo của các tỉnh, thành phố sau sáp nhập.

Điểm nổi bật là Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục dẫn đầu cả nước, năm nay đạt 91,1 điểm, mức cao nhất từ trước đến nay, trong khi Hà Nội đạt 87,5 điểm. Nhưng con số đáng suy nghĩ hơn lại nằm ở khoảng cách. Địa phương xếp thứ 3 là Đà Nẵng chỉ đạt 22,3 điểm. Nghĩa là giữa 2 "đầu tàu" và phần còn lại của cả nước vẫn còn một khoảng cách rất lớn. 2 thành phố lớn chiếm khoảng 22% dân số nhưng nắm hơn một nửa hầu hết các chỉ tiêu TMĐT.

Tôi muốn nhấn mạnh về ý nghĩa của chỉ số này. EBI không nhằm để xếp ai hơn ai. Nó là “tấm bản đồ” cho thấy nơi nào đã bứt lên, nơi nào còn dư địa để chính quyền và doanh nghiệp biết phải tập trung nguồn lực vào đâu. Đó là lý do VECOM kiên trì làm báo cáo này suốt 10 năm liền.

* Những điểm tích cực trong quy mô TMĐT cả nước, cũng như tốc độ phát triển ở các địa phương, trong đó có Đồng Nai, thời gian qua thể hiện ra sao?

- Quy mô TMĐT Việt Nam năm 2025 đạt 38,5 tỷ USD, gấp gần 10 lần so với khoảng 4 tỷ USD của 10 năm trước. Tốc độ tăng năm qua là 21%, thấp nhất trong một thập kỷ, nhưng tôi cho rằng đây là dấu hiệu của sự trưởng thành. Thị trường đang chuyển từ tăng trưởng nóng dựa vào quy mô sang giai đoạn phát triển bền vững hơn. Hạ tầng giao nhận cũng nói lên điều đó với 4,2 tỷ bưu gửi trong năm 2025.

Riêng Đồng Nai là một điểm sáng đáng kể. Địa phương đạt khoảng 17,4 điểm, xếp thứ 6 cả nước và đây là năm thứ 9 liên tiếp Đồng Nai nằm trong tốp 10 của cả nước về chỉ số TMĐT. Với một địa phương vốn mạnh về công nghiệp, thứ hạng này cho thấy doanh nghiệp và người dân Đồng Nai đã quen với môi trường số, giao dịch B2C đứng thứ 6 và B2B đứng thứ 7 toàn quốc.

* Bên cạnh đó, hoạt động TMĐT đang đối mặt với những thách thức lớn nào, thưa ông?

- Song song với những tiềm năng, cơ hội, thị trường TMĐT vẫn còn nhiều thách thức. Trong đó, thách thức lớn nhất là hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc đang được tiêu thụ qua livestream dưới mác “hàng xách tay” hay hàng “nhà làm”. Nguy cơ “vùng đỏ” rủi ro của TMĐT tập trung ở một số mặt hàng như: mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, sữa và thuốc…

Thách thức thứ hai là chi phí. Theo đó, phí trên các sàn lớn đã leo lên mức 25-30% doanh thu mỗi đơn, qua đó “bào mòn” biên lợi nhuận của nhà kinh doanh nhỏ. Thứ ba là khoảng cách vùng và sự sàng lọc, khi người kinh doanh nhỏ thiếu vốn và thiếu kỹ năng dễ bị đào thải. Thứ tư là nhân lực số còn yếu và dữ liệu phân tán, chưa chuẩn hóa. Cuối cùng là độ trễ thực thi. Khung pháp lý đã có, nhưng bộ máy thực thi cần chạy nhanh cho kịp tốc độ một phiên livestream.

* Xu hướng TMĐT liên tục thay đổi. Theo ông, năm 2026 hoạt động này sẽ tập trung vào những thị hiếu, xu thế nào?

- Năm 2026 có một số xu thế TMĐT nổi bật. Đầu tiên là mua sắm kết hợp giải trí. Người dùng mở ứng dụng để xem video, nghe nhạc, theo dõi xu hướng, rồi quyết định mua hàng ngay trong dòng nội dung đó. Mua sắm không còn bắt đầu từ một nhu cầu cụ thể nữa.

Thứ hai là trí tuệ nhân tạo (AI). AI giờ không chỉ gợi ý sản phẩm hay trả lời khách hàng tự động mà còn được dùng để giám sát livestream theo thời gian thực, phát hiện và gỡ nhanh nội dung vi phạm. Thứ ba, livestream đang trưởng thành. Người xem không còn dễ chốt đơn chỉ vì giảm giá sâu, mà đòi hỏi kịch bản tốt, người dẫn giỏi và trải nghiệm đáng tin. Thứ tư là xu hướng xuất khẩu số xuyên biên giới và xanh hóa trong đóng gói, vận chuyển.

Tăng liên kết vùng

* Năm 2025, Quốc hội đã thông qua Luật TMĐT số 122/2025/QH15 với quy định Nhà nước phát triển TMĐT gắn với tăng trưởng xanh, bền vững. Cùng với đó, Bộ Công thương đã ban hành Quyết định số 1568/QĐ-BCT về phê duyệt kế hoạch tổng thể phát triển TMĐT quốc gia giai đoạn 2026-2030. Theo ông, điều này mở ra cơ hội nào về phát triển TMĐT?

- Tôi cho rằng khung pháp lý mới mở ra 3 cơ hội lớn. Trước hết, Luật TMĐT lần đầu đưa tăng trưởng xanh và bền vững thành nguyên tắc luật định, không còn là khẩu hiệu. Bên cạnh đó, luật phân định rõ trách nhiệm của người bán, người livestream và nền tảng; đồng thời đẩy mạnh phân cấp cho địa phương, tức là trao quyền chủ động nhiều hơn cho các tỉnh, thành phố như Đồng Nai.

Hơn nữa, kế hoạch tổng thể về phát triển TMĐT tại Quyết định số 1568/QĐ-BCT của Bộ Công thương chọn hướng liên kết vùng và thu hẹp khoảng cách với mục tiêu các địa phương ngoài Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh sẽ chiếm một nửa giá trị giao dịch B2C và 60% số xã có thương nhân hoạt động trực tuyến. Đây chính là cánh cửa để nhóm tỉnh, thành phố tốp sau bứt lên.

Ngoài ra, hiện nay, nghị định hướng dẫn Luật TMĐT cũng đang được dự thảo, quy định chi tiết nghĩa vụ công khai thông tin, trách nhiệm gỡ bỏ hàng vi phạm của nền tảng và cách quản lý nền tảng nước ngoài. Khi nghị định này được ban hành, công cụ thực thi cho địa phương sẽ rõ ràng và đủ mạnh hơn.

Chuyên gia tập huấn về thương mại điện tử cho các doanh nghiệp địa phương ở Đồng Nai.

* Theo ông, trong thời gian tới, thành phố Đồng Nai cần lưu ý những giải pháp, vấn đề trọng tâm nào để thúc đẩy phát triển TMĐT bền vững?

- Đối với Đồng Nai, tôi xin gợi ý một số nhóm giải pháp trọng tâm về thúc đẩy TMĐT. Về hạ tầng, thành phố nên đầu tư logistics xanh và kho thông minh, tận dụng Sân bay Long Thành và hệ thống khu công nghiệp để làm cửa ngõ xuất khẩu số.

Về người bán, địa phương cần đưa phần lớn hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ lên bán hàng đa kênh có hỗ trợ, gồm đào tạo, phí ưu đãi và một đầu mối tư vấn một cửa. Về quản lý, nên liên thông dữ liệu giữa cơ quan thuế, hải quan, sàn và ngân hàng; đồng thời truyền thông để hộ kinh doanh hiểu nộp thuế qua sàn là minh bạch hóa tài chính, giúp họ dễ vay vốn hơn.

Cuối cùng là một đề xuất tôi tâm đắc. Đó là địa phương có thể thí điểm cơ chế giải quyết tranh chấp trực tuyến cho TMĐT thông qua trọng tài thương mại. Tranh chấp trên môi trường số thường có giá trị nhỏ nhưng số lượng rất lớn, lại vượt địa giới hành chính. Nếu đưa ra tòa thì chi phí và thời gian nhiều khi vượt cả giá trị tranh chấp. Một nền tảng trực tuyến đi theo quy trình thương lượng, hòa giải rồi trọng tài, với phán quyết có giá trị thi hành sẽ vừa nhanh vừa ít tốn kém vừa giữ được niềm tin cho thị trường.

Trân trọng cảm ơn ông!

Hải Quân (thực hiện)