Khi đất 'biết đau'…

Một mảng đất rơi xuống sông. Một mái nhà nghiêng đi. Một hàng dừa chao đảo. Một con đường quê nứt ra.

Vùng nuôi trồng thủy sản cặp sông Tiền dọc theo Đường tỉnh 864. Ảnh: MINH THÀNH

Và phía sau tiếng đất lở ấy, không chỉ là vài mét vuông đất mất đi, mà là ký ức của một gia đình, là nơi neo đậu của một đời người.

Đồng bằng sông Cửu Long chưa bao giờ đối diện với nhiều áp lực như hôm nay. Sụt lún, sạt lở, hạn hán, xâm nhập mặn, ngập úng… không còn là câu chuyện của riêng mùa khô hay mùa mưa. Nó đang trở thành “trạng thái mới” của đồng bằng.

Kết luận 26-KL/TW ngày 24-4-2026 của Bộ Chính trị vì thế không chỉ là một văn bản chỉ đạo. Đó giống như một hồi chuông cảnh báo. Nhưng sâu xa hơn, là lời nhắc phải thay đổi tư duy phát triển.

Có thể, rồi đây Đồng Tháp mới sẽ xây thêm nhiều cây cầu, nhiều khu công nghiệp, nhiều đô thị mới.

Nhưng điều đáng quý hơn cả là nếu vẫn còn giữ được những dòng sông biết thở, những cánh đồng biết giữ nước, những rặng bần ven sông, những mùa nước nổi còn cá linh, bông điên điển, những vườn cây còn tiếng chim.

Không thể tiếp tục ứng xử với thiên nhiên như một đối tượng để chinh phục. Không thể tiếp tục khai thác dòng sông như thể dòng sông là vô tận. Không thể tiếp tục lấy nước ngầm như rút tiền trong một tài khoản không bao giờ cạn. Đồng bằng đang dạy chúng ta một bài học lớn: Mọi sự phát triển nếu tách rời quy luật tự nhiên đều sẽ phải trả giá.

Nếu nhìn Đồng Tháp mới, vùng đất hợp nhất giữa Đồng Tháp và Tiền Giang, từ trên cao, sẽ thấy đây là một không gian đặc biệt. Một bên là Đồng Tháp Mười, vùng trũng sinh thái khổng lồ, như chiếc “túi điều hòa nước” tự nhiên của cả vùng.

Một bên là trục sông Tiền với những cù lao, miệt vườn, làng nghề, đô thị ven sông và hệ thống logistics thủy. Một bên mở ra biển Gò Công. Một bên là vùng biên giới kết nối Campuchia.

Bốn không gian ấy nếu biết kết nối hài hòa sẽ tạo thành một cấu trúc phát triển rất khác: Không phải phát triển bằng cách lấp đầy thiên nhiên, mà phát triển dựa vào thiên nhiên.

Nhiều quốc gia đã đi trước trên con đường ấy. Hà Lan không chống nước bằng mọi giá, mà học cách “sống cùng nước”. Nhật Bản biến những dòng sông thành không gian văn hóa cộng đồng. Hàn Quốc phục hồi hệ sinh thái đô thị như một phần của chiến lược phát triển.

"Một dòng sông không chỉ để lấy nước. Một cánh rừng không chỉ để giữ đất.

Một cánh đồng không chỉ để sản xuất. Đó còn là ký ức, văn hóa, sinh kế và tương lai."

Còn Đồng bằng sông Cửu Long nhiều năm qua đôi lúc vẫn quen với tư duy “cao lên, cứng hóa lên, ngăn lại”. Nhưng nước luôn tìm đường đi của nước. Dòng sông luôn nhớ dòng chảy của mình. Và đất cũng “có giới hạn chịu đựng”.

Một chuyên gia từng nói: “Sụt lún đáng sợ hơn nước biển dâng”. Bởi nước biển dâng diễn ra chậm. Nhưng sụt lún diễn ra ngay dưới chân mình.
Có nơi ở đồng bằng, mặt đất lún vài centimet mỗi năm. Nghe thì nhỏ nhưng cộng lại nhiều năm sẽ thành một khoảng chênh rất lớn.

Đất lún xuống. Đường sá lún xuống. Nhà cửa lún xuống. Rồi triều cường, ngập úng, sạt lở kéo theo.

Nguyên nhân không chỉ từ biến đổi khí hậu, mà còn từ chính con người. Khai thác nước ngầm quá mức. Khai thác cát lòng sông. San lấp tự phát. Đô thị hóa thiếu tính toán. Can thiệp quá mạnh vào tự nhiên.

Đồng bằng không chỉ thiếu nước. Đồng bằng đang “khát nước ngọt đúng nghĩa”. Nghịch lý là vùng sông nước lại thiếu nước. Nghịch lý nữa là nơi nhiều phù sa lại đang thiếu cát.

Sự hồi sinh động thực vật tại Vườn Quốc gia Tràm Chim. Ảnh: MỸ LÝ

Nhưng nếu chỉ nhìn đồng bằng bằng ánh mắt bi quan thì sẽ bỏ quên một điều quan trọng: Đồng bằng sông Cửu Long là vùng đất có sức sống rất mạnh.

Người dân nơi đây vốn quen thích ứng.

Từ mùa nước nổi đến mùa hạn, mặn.

Từ cây lúa sang cây ăn trái. Từ độc canh sang đa canh.

Từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp.

Điều cần lúc này không chỉ là những công trình lớn, mà là một cuộc chuyển đổi tư duy lớn.

Không thể chỉ giao chuyện chống sạt lở cho ngành Xây dựng.
Không thể chỉ giao chuyện hạn mặn cho ngành Thủy lợi.
Không thể chỉ giao chuyện môi trường cho ngành Tài nguyên.

Đây là câu chuyện của toàn xã hội. Của quy hoạch. Của giáo dục. Của báo chí truyền thông. Của doanh nghiệp. Của người dân. Và nhất là của cộng đồng địa phương.

Biển Gò Công không chỉ là nơi nuôi trồng thủy sản, mà còn là không gian kinh tế biển, năng lượng tái tạo, du lịch sinh thái ven biển và rừng ngập mặn. Ảnh: QUỐC TOÀN

Một tỉnh Đồng Tháp mới có thể trở thành hình mẫu khác biệt nếu biết đặt “nước” làm trung tâm quy hoạch.

Không gian Đồng Tháp Mười không nên chỉ được nhìn như vùng sản xuất lúa, mà còn là vùng trữ nước, hấp thụ carbon, bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển du lịch sinh thái và kinh tế xanh.

Các cù lao sông Tiền không chỉ là nơi trồng trái cây, mà có thể trở thành “vườn sinh thái cộng đồng”, nơi du khách đến để hiểu văn hóa miệt vườn, nghe câu chuyện người nông dân chuyên nghiệp, trải nghiệm nông nghiệp thuận thiên.

Biển Gò Công không chỉ là nơi nuôi trồng thủy sản, mà còn là không gian kinh tế biển, năng lượng tái tạo, du lịch sinh thái ven biển và rừng ngập mặn.

Những vùng sạt lở không chỉ là nơi “xử lý sự cố”, mà phải trở thành “phòng thí nghiệm sống” để thử nghiệm các mô hình thích ứng mới.

Có lẽ điều quan trọng nhất mà Kết luận 26 gợi mở không nằm ở các giải pháp kỹ thuật, mà ở cách nhìn mới về phát triển.

Từ tư duy khai thác sang tư duy gìn giữ.
Từ phát triển đơn giá trị sang đa giá trị.
Từ ứng phó bị động sang thích ứng chủ động.
Từ “đất của mình” sang “đất để lại cho con cháu”.

Một dòng sông không chỉ để lấy nước. Một cánh rừng không chỉ để giữ đất. Một cánh đồng không chỉ để sản xuất. Đó còn là ký ức, văn hóa, sinh kế và tương lai.

Có thể, rồi đây Đồng Tháp mới sẽ xây thêm nhiều cây cầu, nhiều khu công nghiệp, nhiều đô thị mới. Nhưng điều đáng quý hơn cả là nếu vẫn còn giữ được những dòng sông biết thở, những cánh đồng biết giữ nước, những rặng bần ven sông, những mùa nước nổi còn cá linh, bông điên điển, những vườn cây còn tiếng chim.

Bởi phát triển không phải chỉ để “cao hơn”, mà còn để sống lâu bền hơn, tử tế hơn với đất. Khi đất “biết đau”, con người phải biết dừng lại để lắng nghe.

Và biết đâu, từ chính những vết nứt của đất hôm nay, Đồng Tháp mới sẽ tìm ra một con đường phát triển mới, mềm mại hơn như nước, nhưng bền bỉ như phù sa.