Ghi dưới chân tượng đài...

Tượng đài tái hiện hình ảnh giáo viên và học sinh trên công trường đắp đê Nam sông Mã ngày 14/6/1972.

Trong không gian khu tưởng niệm, ký ức về quân và dân Hàm Rồng oanh liệt chiến đấu, phục vụ chiến đấu dưới làn mưa bom, bão đạn của đế quốc Mỹ hiển hiện chân thực như những thước phim quay chậm.

Đó là những ngày hè tháng 6/1972, để đảm bảo tuyến giao thông huyết mạch phục vụ chiến trường, đảm bảo an toàn mùa lũ, ngay trong thời điểm máy bay Mỹ đánh phá dữ dội, tỉnh Thanh Hóa đã huy động hàng nghìn người, khẩn cấp bồi đắp đoạn đê sông Mã xung yếu từ Nam Ngạn đến Hàm Rồng. Do địch thường xuyên đánh phá nên lực lượng làm việc trên công trường được chia thành 3 ca, mỗi ca không quá 2.500 người. Thời gian làm việc buổi sáng không quá 9 giờ, buổi chiều 16 giờ. Báo động phòng không bằng phương tiện báo động ở các đơn vị pháo, loa truyền thanh và cảnh giới bằng mắt thường...

Sáng 14/6/1972, hơn 2.000 người có mặt trên công trường đắp đê. Tiếng cuốc, tiếng xẻng, tiếng gọi nhau í ới vang lên giữa nắng hè, công việc diễn ra khẩn trương và đầy khí thế. Đến khoảng 9 giờ, một số đơn vị đã rút về nghỉ, trên công trường lúc bấy giờ còn lại 1.697 người. 9 giờ 10 phút, máy bay Mỹ bất ngờ lao tới, trút bom xuống đoạn đê Nam Ngạn, cách làng khoảng 270m. Chỉ trong khoảnh khắc, công trường vừa rộn rã tiếng nói, tiếng cười đã biến thành vùng tang thương. Có 841 người nằm trong khu vực bom nổ, trong đó có 64 người chết, 213 người bị thương thuộc các đơn vị: Trường Y, Trường Sư phạm 7+3, Phòng Giáo dục thị xã.

“Những chiếc nón bị xé tan nát bay như cánh bướm, nhặt được 100 cái bẹp dúm dó, áo trẻ con, quần phụ nữ, cuộn len... trong khói cuộn bay mờ mịt. Phần nhiều là tuổi 17 - 22, chưa chồng”... Từng số liệu thống kê, từng dòng ghi chép lại cảnh tượng trên công trường đắp đê sông Mã trong buổi sáng định mệnh ấy khiến mỗi chúng ta hôm nay không khỏi nghẹn lòng. Phía sau con số là những cuộc đời gắn với tuổi xuân đã nằm lại, những giấc mơ mãi mãi dở dang...

Để tri ân các giáo viên, học sinh, dân công đã hy sinh trong trận bom ngày 14/6/1972, khu tưởng niệm được tỉnh Thanh Hóa đầu tư, xây dựng với diện tích khoảng hơn 2ha, chia thành 2 khu vực chính. Khu vực nội đê có diện tích 11.230m2, bao gồm các hạng mục: nhà lưu niệm, nhà quản lý đón tiếp khách, khu tưởng niệm nữ sinh, giao thông đối ngoại... Khu vực ngoại đê có diện tích 9.270m2 với nhiều hạng mục như: bến thuyền thả hoa đăng, miếu thờ, bia ghi dấu sự kiện lịch sử, khu tái hiện không gian làng Nam Ngạn truyền thống; các hình ảnh tái hiện quân dân Nam Ngạn hiệp đồng chiến đấu, cứu chữa thương binh... Trong đó, một trong những điểm nổi bật cả về kiến trúc, khơi gợi xúc cảm mãnh liệt nhất là tượng đài được điêu khắc bằng đá grannit tự nhiên, tái hiện lại hình ảnh các giáo viên và học sinh trên công trường đắp đê Nam sông Mã ngày 14/6/1972. Từ đây, khu tưởng niệm gắn kết với các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh như: cầu Hàm Rồng, núi Ngọc, trận địa pháo cao xạ C4, đồi Quyết Thắng, tượng đài Thanh niên xung phong chiến thắng, tượng đài Nam Ngạn chiến thắng, đền thờ Bà mẹ Việt Nam Anh hùng và các Anh hùng liệt sĩ... Những địa danh này không chỉ là các điểm du lịch thu hút đông đảo du khách, mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc và tinh thần cách mạng cho thế hệ hôm nay và mai sau.

Đứng dưới chân tượng đài hôm nay, có ai từng đặt câu hỏi: Nếu không có chiến tranh, những giáo viên và học sinh hy sinh trên công trường đắp đê sông Mã sẽ sống một cuộc đời như thế nào? Chỉ biết rằng, trong buổi sáng tháng 6 cách đây 54 năm, có những tuổi xuân đã hóa thành bất tử.

Đứng dưới chân tượng đài, trong không gian khu tưởng niệm, thế hệ trẻ hôm nay càng thêm thấm thía giá trị của hòa bình, càng thêm trân trọng, biết ơn sự hy sinh, đóng góp to lớn của thế hệ cha anh.