Đồng USD đang mất dần vị thế trong thương mại quốc tế?

Giới chuyên gia cho biết, các công ty nước ngoài xuất khẩu hàng sang Mỹ giờ đây không còn muốn nhận tiền thanh toán bằng đồng USD nữa. Ảnh: Moneycontrol

Trong suốt gần một thế kỷ qua, USD giữ vai trò là đồng tiền chủ đạo trong thương mại và tài chính toàn cầu. Với vị thế đồng tiền dự trữ quốc tế lớn nhất, USD chiếm khoảng 60% tổng dự trữ ngoại hối toàn cầu và được sử dụng trong hơn 80% giao dịch xuyên biên giới.

Theo dữ liệu của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), tỷ trọng của USD trong dự trữ ngoại hối toàn cầu giảm từ mức đỉnh hơn 71% năm 1999, xuống còn khoảng 58,4% năm 2023, mức thấp nhất trong hơn hai thập kỷ. Cùng lúc, các đồng tiền khác như Euro, Nhân dân tệ (CNY), yên Nhật (JPY) và franc Thụy Sĩ (CHF) bắt đầu gia tăng ảnh hưởng trong hệ thống tài chính quốc tế. Đáng chú ý, việc Mỹ sử dụng đồng USD như công cụ trừng phạt kinh tế, như đóng băng tài sản, cấm thanh toán qua hệ thống SWIFT đối với các quốc gia như Nga, Iran, Venezuela, khiến nhiều nước bắt đầu tìm cách giảm phụ thuộc vào USD.

Cuộc xung đột ở Ukraine từ năm 2022 là chất xúc tác mạnh mẽ khi Nga chuyển sang giao dịch năng lượng bằng đồng ruble của Nga, CNY và rupee của Ấn Độ, trong khi Trung Quốc tăng cường thúc đẩy CNY, trong thanh toán dầu khí với các đối tác Trung Đông.

Trong khi đó, Trung Quốc, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đang đẩy mạnh “quốc tế hóa đồng CNY” như một phần trong chiến lược dài hạn nhằm giảm rủi ro từ hệ thống tài chính do phương Tây chi phối. Việc đồng CNY được IMF đưa vào rổ tiền tệ quyền rút vốn đặc biệt (SDR), tài sản dự trữ quốc tế, vào năm 2016 là bước tiến lớn. Từ đó, Bắc Kinh không ngừng ký kết các thỏa thuận hoán đổi tiền tệ song phương (swap agreements) với hơn 30 quốc gia và mở rộng hệ thống thanh toán xuyên biên giới CIPS nhằm cạnh tranh với SWIFT.

Các quốc gia BRICS (Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi và các thành viên mở rộng) cũng đang thảo luận về việc phát triển hệ thống thanh toán riêng, sử dụng đồng nội tệ thay vì USD để giao dịch với nhau. Đây được xem là bước đi cụ thể nhằm giảm vai trò trung gian của USD. Không chỉ CNY, vàng và tiền kỹ thuật số cũng đang nổi lên như những công cụ thay thế USD trong thương mại quốc tế. Trong bối cảnh bất ổn tài chính và lạm phát leo thang, nhiều ngân hàng trung ương (đặc biệt là ở các nền kinh tế mới nổi) đang tăng cường mua vàng để bảo vệ tài sản.

Năm 2023, Ngân hàng trung ương Nga và Trung Quốc tăng mạnh dự trữ vàng, coi đây như phương tiện thanh toán thay thế trong kịch bản khẩn cấp. Song song đó, sự trỗi dậy của công nghệ blockchain mở ra khả năng thanh toán không qua hệ thống ngân hàng truyền thống. Dù còn nhiều tranh cãi, nhưng Bitcoin, stablecoin và các đồng tiền số do ngân hàng trung ương phát hành được xem là xu hướng tất yếu trong tương lai tài chính toàn cầu. Trung Quốc là quốc gia đi đầu khi thử nghiệm đồng e-CNY trong nhiều giao dịch bán lẻ và thương mại quốc tế.

Một trong những nguyên nhân sâu xa khiến USD mất dần vị thế chính là chính sách tài khóa và tiền tệ thiếu bền vững của Mỹ. Việc chính phủ liên tục tăng trần nợ công, thâm hụt ngân sách kéo dài và chính sách in tiền “vô giới hạn” từ Cục Dự trữ liên bang (Fed) khiến lòng tin vào giá trị ổn định của USD bị xói mòn. Lạm phát tăng mạnh trong giai đoạn 2021-2023, cùng với việc Fed tăng lãi suất liên tục tạo hiệu ứng “xoay trục” của các nước đang phát triển khỏi đồng USD vì lo ngại rủi ro dòng vốn và biến động tỷ giá.

Theo Bloomberg, dù USD có một đợt tăng giá ngắn trong bối cảnh bất ổn ở Trung Đông, đồng tiền này vẫn đã giảm khoảng 8% trong năm nay so với rổ các đồng tiền chủ chốt khác, sau khi tăng mạnh 7% vào quý cuối cùng của năm 2024. Sự biến động này gây khó khăn cho việc định giá hàng hóa và tạo ra rủi ro lợi nhuận, khiến đồng USD ngày càng mất đi sức hấp dẫn.

Dù mất dần ảnh hưởng, nhưng đồng USD vẫn chưa có đối thủ xứng tầm để thay thế hoàn toàn. Hệ thống tài chính quốc tế vẫn lấy USD làm đơn vị thanh toán chính; các thị trường dầu mỏ, hàng hóa vẫn định giá bằng USD. Khoảng 90% giao dịch trên thị trường ngoại hối liên quan đến USD. Đặc biệt, Mỹ vẫn giữ vai trò trung tâm với nền kinh tế lớn nhất và thị trường trái phiếu có tính thanh khoản cao nhất thế giới.

Trong bối cảnh thế giới có nhiều thay đổi, thương mại phân mảnh và công nghệ số bùng nổ, sự độc quyền của USD đang bị thách thức từ nhiều phía. Dù còn giữ vai trò chủ đạo, USD sẽ không còn là “độc tôn”. Thế giới đang dịch chuyển dần sang trật tự tiền tệ đa cực, trong đó các đồng tiền khu vực, vàng và tiền kỹ thuật số cùng tồn tại, cạnh tranh và bổ sung cho nhau. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để các quốc gia định hình lại chiến lược tài chính, tăng khả năng tự chủ tiền tệ, đồng thời giảm thiểu rủi ro hệ thống từ sự phụ thuộc quá mức vào bất kỳ đồng tiền nào, dù đó là USD.

LÊ MINH HÙNG