Đếm ngược tới hồi kết của 'hóa chất vĩnh cửu'

Địa điểm trước đây của nhà máy Miteni, nơi sản xuất PFAS trong nửa thế kỷ, ở Ý. Ảnh: Euronews.

Cái giá của “phép màu công nghiệp”

Trong nhiều thập kỷ, chất gây ô nhiễm vĩnh cửu (PFAS) - “gia đình” gồm hơn 10.000 loại hóa chất tổng hợp - được xem là “phép màu công nghiệp”.

Nhờ khả năng chống nước, chống dầu và chịu nhiệt vượt trội, chúng hiện diện khắp đời sống hiện đại, từ đồ gia dụng, bao bì thực phẩm đến quần áo và mỹ phẩm.

Song, chính đặc tính gần như không phân hủy ấy lại khiến PFAS trở thành mối nguy dai dẳng. Giới khoa học chỉ ra mối liên hệ giữa phơi nhiễm PFAS kéo dài với hàng loạt vấn đề sức khỏe như rối loạn miễn dịch, ung thư...

Khi đã xâm nhập vào đất, nước, không khí và chuỗi thực phẩm, chúng gần như không biến mất và hậu quả kéo dài qua nhiều thế hệ.

The Japan Times dẫn báo cáo khoa học mới nhất lượng hóa rõ ràng mối nguy này. Nếu tiếp tục “kinh doanh như thường lệ”, ô nhiễm PFAS có thể khiến châu Âu gánh chi phí xã hội lên tới khoảng 440 tỷ Euro vào năm 2050, chủ yếu là chi phí y tế liên quan đến các bệnh mãn tính do phơi nhiễm hóa chất.

Trong kịch bản tồi tệ hơn, khi chỉ xử lý đất và nước bị ô nhiễm mà không cấm PFAS từ nguồn, con số này có thể vượt 1.000 tỷ Euro.

Ngược lại, chấm dứt sản xuất và sử dụng PFAS sớm có thể giúp giảm đáng kể gánh nặng, với mức tiết kiệm ước tính khoảng 110 tỷ Euro. Nói cách khác, trì hoãn hành động hôm nay đồng nghĩa chấp nhận “hóa đơn khổng lồ” trong tương lai.

Ủy viên Môi trường Liên minh châu Âu (EU) Jessika Roswall nhấn mạnh: “Giải quyết PFAS ngay từ nguồn phát sinh không chỉ là điều cần thiết mà còn là lựa chọn kinh tế khôn ngoan. Thách thức lớn nhất hiện nay là cân bằng giữa lợi ích kinh tế ngắn hạn và chi phí dài hạn đối với sức khỏe cộng đồng và thiên nhiên”.

Câu chuyện PFAS không chỉ là bài toán môi trường, mà còn là vấn đề công bằng xã hội bởi các nhóm dễ tổn thương nhất gồm trẻ sơ sinh, trẻ em, người sống gần khu vực ô nhiễm và công nhân tiếp xúc PFAS.

Cái giá mà những nhóm này phải trả thường cao hơn nhiều so với phần lợi ích kinh tế mà họ nhận được. Thực trạng này “bước vào” cuộc chiến pháp lý.

Năm 2025, tòa án tại Ý tuyên án tù lên tới 17 năm đối với lãnh đạo nhà máy hóa chất vì gây ô nhiễm PFAS trong nguồn nước sinh hoạt của hàng trăm nghìn người.

Trên phạm vi toàn cầu, dấu vết PFAS hiện diện từ Tây Tạng đến Nam Cực, cho thấy đây không phải vấn đề cục bộ của riêng “lục địa già”.

Chuyển đổi công nghệ an toàn

Những con số đáng lo ngại về chi phí y tế và hệ lụy xã hội buộc EU phải tăng tốc trong lộ trình loại bỏ PFAS.

Theo Euronews, cuối năm 2025, Nghị viện châu Âu cấm hoàn toàn việc bày bán đồ chơi có chứa PFAS và chất gây rối loạn nội tiết từ năm 2030, nhằm bảo vệ nhóm dễ tổn thương nhất là trẻ em.

Cạnh đó, EU hạn chế sử dụng PFAS trong bọt chữa cháy, một trong những nguồn phát thải PFAS lớn và khó kiểm soát nhất hiện nay.

Chuỗi quyết định này được xem là bước đi mang tính biểu tượng, cho thấy sự sẵn sàng đánh đổi tiện lợi ngắn hạn để ưu tiên sức khỏe cộng đồng và môi trường về lâu dài.

Ở cấp quốc gia, Pháp đi nhanh hơn một nhịp khi ban hành lệnh cấm sản xuất mỹ phẩm và hàng dệt may có chứa PFAS kể từ ngày 1/1/2026, qua đó cụ thể hóa cam kết bằng hành động pháp lý rõ ràng.

Một số doanh nghiệp lo ngại quy định nghiêm ngặt có thể làm suy giảm khả năng cạnh tranh, nhất là khi thị trường toàn cầu chưa đồng bộ tiêu chuẩn. Ở chiều ngược lại, nhiều thương hiệu coi đây là cơ hội tái định vị.

“Chia tay” PFAS không đồng nghĩa quay lưng lại với đổi mới, thậm chí đang mở ra làn sóng sáng tạo công nghệ mới.

Theo The Guardian, trong ngành dệt may, ngay từ đầu năm 2024, Patagonia và Gore-Tex đã hợp tác để chứng minh tính khả thi của các công nghệ chống thấm không chứa PFAS, dựa trên hydrocacbon hoặc silicone.

Thử nghiệm này cho thấy hiệu quả sử dụng hoàn toàn có thể đạt được mà không cần đến các “hóa chất vĩnh cửu”.

Song song đó, Viện Dệt may Pháp (IFTH) đang dẫn đầu nhiều dự án nghiên cứu mang tính đột phá. Dự án Deperflex 2 ứng dụng các công nghệ như khắc tia laser, phun phủ nano và cấu trúc dệt 3D nhằm tạo bề mặt vải mô phỏng hiệu ứng lá sen.

Nhờ đó, các giọt nước giữ dạng hình cầu, dễ dàng lăn đi và cuốn theo bụi bẩn, mang lại khả năng chống thấm tự nhiên mà không cần PFAS.

Sự thay đổi còn lan sang những không gian quen thuộc nhất trong mỗi gia đình. Với đồ gia dụng nhà bếp, các chuyên gia y tế khuyến khích người tiêu dùng quay lại với vật liệu truyền thống nhưng bền bỉ và an toàn hơn như thép không gỉ, gang, gốm sứ hay thủy tinh chịu nhiệt.

Lựa chọn tưởng như “cũ kỹ” ấy lại đang trở thành biểu tượng của lối sống có trách nhiệm trong kỷ nguyên hậu PFAS.

Việc hành động sớm không chỉ nhằm tránh gánh nặng tài chính mà còn để tái định hình mô hình phát triển trong thế giới ngày càng coi trọng sức khỏe con người và tính bền vững.

THƯ LÊ