Biểu tượng tinh thần của vùng đất học

Kỷ niệm đài Quảng Nam biểu tượng cho tinh thần “Quảng Nam nhân chí anh liệt”, là nơi hội tụ tinh hoa và lòng tự hào của người dân đất Quảng. Nguồn ảnh: Alamy

Công trình nằm bên đường Trần Hưng Đạo (trước năm 1975 là Phan Đình Phùng), đối diện với Khổng Tử miếu, từ lâu đã trở thành biểu tượng cho tinh thần “Quảng Nam nhân chí anh liệt” (Quảng Nam có người chí khí anh hùng), là nơi hội tụ tinh hoa và lòng tự hào của người dân đất Quảng.

Công trình kiến trúc độc đáo giữa lòng phố hội

Được khởi công xây dựng vào năm 1962 trên một khu đất vốn là vùng sình lầy, Kỷ niệm đài hiện lên như một trụ đá khổng lồ vươn cao giữa không gian tĩnh mịch của vùng ngoại ô. Dù tuổi đời tính đến nay không quá dài, nhưng nhờ kỹ thuật kiến trúc tinh xảo và sự kết hợp khéo léo giữa các chất liệu đá cẩm thạch Ngũ Hành Sơn và xi măng, công trình vẫn mang một dáng dấp cổ xưa, uy nghi.

Toàn bộ đài kỷ niệm được đặt trong một khuôn viên rộng lớn có tường thành bao bọc. Tâm điểm là hồ sen rộng hơn 500m²2, kết nối với sân trước bằng cây cầu vòng dài 15m. Đài được xây theo hình tháp, cao khoảng 8m từ chân đế đến mái ngói, với hai tầng mái lợp ngói ống theo kiểu cửa Tam Quan.

Điểm đặc sắc nhất trong kiến trúc nằm ở phần chân đế của đài. Bốn phía chân đế đắp mô hình các danh lam thắng cảnh tiêu biểu của tỉnh: Ngũ Hành Sơn (thắng cảnh nổi tiếng), Hải Vân Quan (đệ nhất hùng quan), Cù Lao Chàm (nguồn lợi yến sào quý giá) và mỏ than Nông Sơn (nguồn khoáng sản quan trọng). Tại bốn góc, hình ảnh bốn con rồng trắng uốn mình nghển cổ tạo nên vẻ uy nghiêm, che chở cho anh linh các bậc tiền bối.

Sự giao hòa giữa trời và đất còn được thể hiện qua chi tiết cổng vào với hình quẻ Càn và quẻ Khôn trong Bát quái. Theo các bậc lão nho, điều này tượng trưng cho quan niệm: khi các vị anh hùng nằm xuống, thân xác trở về với cát bụi nhưng khí tiết tinh anh sẽ thoát ra, trở về với vĩnh hằng và sự sáng rõ của đất trời.

Nơi hội tụ tinh anh và lòng tri ân

Kỷ niệm đài không chỉ là một công trình mỹ thuật mà còn là một “bảng vàng” ghi danh những người con ưu tú nhất của mảnh đất Quảng Nam. Ngay mặt trước đài là hàng chữ Hán bằng đá cẩm thạch: 廣 南 名 人 志 士 紀 念 臺 “Quảng Nam danh nhân chí sĩ Kỷ niệm đài” (Đài kỷ niệm danh nhân chí sĩ Quảng Nam).

Đây là nơi thờ phụng và tưởng nhớ 14 vị danh nhân, chí sĩ lỗi lạc, những người đã làm rạng danh vùng đất “Ngũ phụng tề phi” như: Hoàng Diệu, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp, Thái Phiên, Trần Cao Vân, Nguyễn Duy Hiệu, Thoại Ngọc Hầu... Họ là những bậc tiền bối xuất thân từ cửa Khổng sân Trình, mang trong mình khí tiết hiên ngang, xem cái chết nhẹ tựa lông hồng vì đại nghĩa dân tộc.

Tinh thần ấy được đúc kết qua những câu đối đầy ý nghĩa khắc trên trụ biểu: “Vị quốc thực cương thường, nhất phiến đơn tâm huyền nhật nguyệt/ Dữ thiên tranh vận mạng, thiên thu đại tiết cộng sơn hà”. Dịch nghĩa: “Vì nước giữ can thường, một tấm lòng son treo nhật nguyệt/ Với trời tranh vận mạng, ngàn thu tiết lớn cùng núi sông”.

Sức sống trong đời sống văn hóa địa phương

Trước năm 1975, Kỷ niệm đài đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh và sinh hoạt của người dân Quảng Nam. Nơi đây từng là điểm đến “đi thưa về trình” của các vị Tỉnh trưởng mỗi khi nhậm chức, như một cách bày tỏ sự tôn kính với tiền nhân và thiện chí phục vụ nhân dân địa phương.

Đối với các sĩ tử, Kỷ niệm đài là điểm đến linh thiêng mỗi mùa thi cử. Hàng trăm thí sinh thường tập trung về đây học bài, mong cầu được các bậc danh sư tiền bối che chở, tiếp thêm sự minh mẫn để đạt kết quả cao trong khoa trường.

Không chỉ dừng lại ở đó, công trình còn là không gian cộng đồng đầy chất thơ. Du khách và người dân thường đến đây nghỉ chân trên những chiếc ghế đá trắng, ngắm hồ sen và lưu lại những bức hình kỷ niệm bên các mô hình danh thắng. Các tay máy ảnh cũng tìm thấy ở đây những góc chụp độc đáo, khai thác vẻ đẹp của hình rồng, mây uốn và kiến trúc tháp cổ.

Câu chuyện về “một tấm bia, hai kỷ niệm”

Trong bài viết “Kỷ niệm đài Quảng Nam” của tác giả Đặng Ngọc Cử, tự Trúc Sơn, trên báo Việt Tấn xã ngày 29/8/1968 cho biết một giai thoại thú vị gắn liền với di tích này là câu chuyện về tấm bia đá trắng Ngũ Hành Sơn. Ban đầu (năm 1962), tấm bia được dựng lên để ghi công Tổng đốc Ngô Đình Khôi. Tuy nhiên, sau biến cố chính trị năm 1963, tấm bia bị triệt hạ.

Đến năm 1966, giáo sư Nguyễn Hữu Chi đã tận dụng tấm bia này để khắc lại thành biểu tượng “Ngũ phụng tề phi” (hình 5 con phụng bay trong mây) - biểu tượng cho 5 vị đại khoa Quảng Nam đỗ đạt cùng một khoa thi. Việc chuyển đổi này không chỉ mang ý nghĩa nghệ thuật mà còn được người dân ca tụng vì đã tôn vinh đúng giá trị học thuật và truyền thống của vùng đất.

Kỷ niệm đài Quảng Nam hôm nay vẫn đứng đó như một chứng nhân lịch sử, nhắc nhở thế hệ mai sau về những tấm gương trung liệt. Đến thăm nơi này, ta không chỉ chiêm ngưỡng một kiến trúc đẹp mà còn để lòng mình lắng lại, tri ân những tâm hồn đã hòa quyện vào non sông gấm vóc. Đó chính là minh chứng hùng hồn nhất cho câu nói: “Người xưa tuy vắng cách, nay nhìn thấy đài cao chữ đá, tháng ngày ghi nhớ mãi không quên”.

VÕ HÀ