Bếp lửa còn đỏ trong từng món ăn

MIỀN TÂY LÀ MỘT NƠI NHƯ THẾ

Nếu có ai hỏi văn hóa ẩm thực miền Tây bắt đầu từ đâu, có lẽ không phải từ những nhà hàng, những công thức, hay những cuốn sách dày… mà bắt đầu từ một bếp lửa nhỏ giữa đồng nước mênh mang.

Ẩm thực đôi khi là ngôn ngữ của tình làng nghĩa xóm. Ảnh: Lập Đức

Nơi đó, con người vừa đặt chân đến, đất còn lạ, nước còn xa… Chỉ có tiếng gió, tiếng chim và niềm tin vào ngày mai.

Bữa ăn của những người “ăn đất, ăn nước” mà sống. Ngày khai hoang, người ta không “chọn món”. Người ta ăn những gì đất cho, nước cho.

Một nồi cơm nấu bằng nước sông, đôi khi còn lẫn phù sa. Một con cá lóc bắt vội dưới mương. Một ít rau dại hái ven bờ - bông súng, bồn bồn, rau muống… Không có gia vị cầu kỳ. Không có cách nấu phức tạp. Nhưng có một thứ rất đậm: Vị của sự sống.

"Ẩm thực, suy cho cùng, không chỉ nuôi cơ thể, mà nuôi ký ức, nuôi bản sắc, nuôi cả một miền thương nhớ."

Cá lóc nướng trui, cháy xém bên ngoài, thơm nồng bên trong. Không cần ướp. Không cần nêm. Chỉ cần rơm khô, một mồi lửa… và một niềm tin rằng đất này sẽ nuôi mình. Canh chua bông điên điển, chua nhẹ như nước đầu mùa, ngọt như phù sa mới về.
Những món ăn ấy không chỉ để no. Mà là cách con người học cách làm bạn với thiên nhiên. Không cưỡng lại con nước. Không chống lại mùa gió. Chỉ lặng lẽ sống cùng.

ĂN LÀ MỘT CÁCH HIỂU ĐẤT

Ăn là một cách nhớ nước. Khi bữa ăn biết gọi nhau về. Rồi một ngày, những căn chòi rời rạc thành xóm. Những xóm nhỏ thành làng. Bếp lửa không còn cháy một mình. Ẩm thực lúc này không chỉ nuôi cái bụng, mà nuôi cả tình người.

Những món ăn mang hương vị miền Tây đôi khi là cả “một miền thương nhớ” đối với nhiều thế hệ. Ảnh: H.Lê

Một nồi canh lớn, không ai hỏi “phần ai”. Một mâm cơm giỗ, không ai đếm “bao nhiêu người”. Bánh xèo đổ một cái thiệt lớn, không phải để ăn cho đã… mà để có cái cớ mà “kêu nhau lại”. Nồi lẩu mắm nghi ngút khói, không phải để thưởng thức vị mắm… mà để giữ người ngồi lại lâu hơn.

Ở miền Tây, có khi người ta không nói “mời ăn”, mà nói: “Lại ăn cho vui”. Ẩm thực lúc này trở thành một thứ ngôn ngữ. Ngôn ngữ của sự gần gũi. Ngôn ngữ của tình làng nghĩa xóm. Ăn là để không ai thấy mình một mình.

KHI MÓN ĂN RỜI KHỎI BẾP, BƯỚC RA THẾ GIỚI

Rồi ghe xuồng nhiều hơn. Chợ nổi đông hơn. Con đường mở ra xa hơn. Những món ăn ngày xưa, theo chân người miền Tây đi xa. Cá tra, cá basa vượt đại dương. Hạt gạo ST mang theo giấc mơ của người nông dân. Trái cây miệt vườn trở thành lời mời gọi du khách.

Nếu một chuyến đi miền Tây, không chỉ là “ăn đặc sản”… mà là được ngồi bên bếp lửa, nghe một người nông dân kể chuyện mùa nước nổi…

Thì khi đó, ẩm thực sẽ không còn là “món ăn”, mà trở thành một hành trình.

Ẩm thực miền Tây bước vào kinh tế. Nhưng cũng từ đó… có một nỗi trăn trở rất nhẹ, mà rất sâu: Khi đi xa, món ăn có mang theo linh hồn của nó không? Hay chỉ còn lại con cá như một sản phẩm, hạt gạo như một hàng hóa, trái cây như một con số xuất khẩu?

Một nỗi buồn rất nhẹ - món ăn còn, câu chuyện mất. Có những lúc, ta ăn một món rất ngon… Nhưng không biết vì sao nó ra đời. Không biết ai đã nấu nó đầu tiên. Không biết nó gắn với mùa nào, với ký ức nào.

Ẩm thực miền Tây nhiều khi giống như một người kể chuyện… nhưng chưa quen cất tiếng. Người nấu thì giỏi. Nhưng ít khi kể. Người bán thì nhiều. Nhưng ít khi kể. Người ăn thì thích. Nhưng chưa chắc hiểu. Và thế là… một nền ẩm thực rất giàu… lại “thiếu lời”.

KHI MỖI MÓN ĂN TRỞ THÀNH MỘT CÂU CHUYỆN SỐNG

Có lẽ, đã đến lúc ta không chỉ “ăn ngon”… mà bắt đầu “ăn để hiểu”. Hiểu rằng, một con cá lóc nướng trui là dấu chân của người đi mở đất. Một bát canh chua là ký ức của mùa nước nổi, một đòn bánh dân gian là câu chuyện của một làng nghề.

Mỗi món ăn… là một câu chuyện. Mỗi người nông dân… có thể là một người kể chuyện. Mỗi làng quê… có thể là một bảo tàng sống. Nếu một ngày, trên mỗi món ăn có một mã QR, không chỉ hiện ra giá cả… mà hiện ra câu chuyện của đất, của nước, của con người…

Nếu một chuyến đi miền Tây, không chỉ là “ăn đặc sản”… mà là được ngồi bên bếp lửa, nghe một người nông dân kể chuyện mùa nước nổi… Thì khi đó, ẩm thực sẽ không còn là “món ăn”. Mà trở thành một hành trình.

GIỮ LỬA - KHÔNG PHẢI GIỮ MÓN, MÀ GIỮ HỒN

Ẩm thực miền Tây đã đi một chặng đường dài. Từ bếp lửa khai hoang… đến bàn ăn hôm nay. Nhưng điều cần giữ… không phải chỉ là công thức, mà là cái hồn của bếp lửa.

Để một ngày nào đó, khi ai đó ăn một miếng cá lóc nướng trui… họ không chỉ thấy ngon, mà còn thấy mùi rơm cháy, tiếng nước vỗ mạn xuồng và bóng dáng những con người đã từng tin vào vùng đất này bằng cả cuộc đời.

Ẩm thực, suy cho cùng, không chỉ nuôi cơ thể, mà nuôi ký ức, nuôi bản sắc, nuôi cả một miền thương nhớ. Và nếu biết kể lại câu chuyện ấy… thì chính từ những món ăn rất đỗi bình dị, miền Tây… sẽ đi rất xa.