Vòng xoáy thuế quan thử thách quan hệ Mỹ - Canada

Container hàng hóa được xếp tại khu vực cảng Centerm ở Vancouver, Canada. Ảnh: THX/TTXVN phát

Mỗi bên đều đổ lỗi cho bên kia về việc các cuộc đàm phán tại Washington đổ vỡ vào cuối ngày 21/7, dẫn đến việc Mỹ áp mức thuế 50% đối với hàng hóa Canada trị giá 20 tỷ USD và Canada ấn định ngày 8/9 bắt đầu áp dụng các biện pháp trừng phạt đáp trả.

Thuế nhập khẩu của Tổng thống Donald Trump sẽ ảnh hưởng đến khoảng 5% lượng hàng hóa mà Canada xuất khẩu sang Mỹ mỗi năm. Thủ tướng Mark Carney cho biết Ottawa sẽ đáp trả bằng các biện pháp bảo hộ thuế quan có mục tiêu đối với những ngành chịu ảnh hưởng của các mức thuế mới của Mỹ, trong đó có một số sản phẩm thép. Ông cũng đề cập đến các ngành sữa, thiết bị gia dụng, máy móc nông nghiệp, bột giấy và giấy, và điện tử.

Không có cuộc đàm phán nào khác được lên kế hoạch. Dù kết quả cuối cùng sẽ ra sao, sự mất lòng tin dường như là một trong những tổn thất đầu tiên. Theo tờ The Washington Post, các mức thuế mới chỉ áp dụng đối với 5% trong tổng số 382 tỷ USD hàng hóa Canada mà Mỹ nhập khẩu trong năm ngoái và các nhà kinh tế cho rằng khó có khả năng gây tác động đáng kể đến người tiêu dùng Mỹ. Tuy nhiên, các mức thuế này nhiều khả năng sẽ kéo theo hành động trả đũa và có thể châm ngòi cho một cuộc chiến thương mại, qua đó làm tiêu tan hy vọng duy trì một khối thương mại Bắc Mỹ thống nhất.

Bà Mary Lovely, chuyên gia cấp cao tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson, nhận định “về mặt kinh tế, (các mức thuế mới) không quá quan trọng - ngoại trừ việc bản thân mối quan hệ này cực kỳ quan trọng”.

Một quan chức cấp cao trong chính quyền cho biết các cuộc đàm phán bao gồm vấn đề thuế đối với thép, nhôm, ô tô và gỗ xẻ - những điểm vướng mắc giữa hai nước. Tuy nhiên, quan chức này cho biết Canada muốn có những nhượng bộ lớn hơn mức mà Mỹ có thể đưa ra.

Một ngày sau khi cam kết đáp trả các mức thuế của Mỹ “từng USD một”, Thủ tướng Canada Mark Carney ngày 22/8 nói rằng “các mức thuế mới của Mỹ được thiết kế để làm tổn hại và chia rẽ chúng ta. Đó là một tính toán sai lầm”. Ông nói rằng những tiến triển đạt được “chưa đủ để đáp ứng các mục tiêu của chúng tôi đối với người dân Canada”. Các quan chức chính quyền cho biết nếu Canada trả đũa, Tổng thống Trump sẽ được trao các phương án để đáp trả.

Căng thẳng giữa hai nước đã ở mức cao kể từ năm ngoái, khi ông Trump bắt đầu áp dụng các mức thuế trên diện rộng đối với các quốc gia trên toàn thế giới. Các mức thuế đó sau đó đã bị Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ, nhưng ông Trump đã chuyển sang sử dụng một loạt thẩm quyền pháp lý khác để áp đặt các khoản thuế mới.

Tháng trước, sau khi các vụ cháy rừng ở Ontario khiến khói dày đặc tràn vào Mỹ, ông Trump cảnh báo trừng phạt Canada bằng các mức thuế mới. Một ngày sau, ông Trump công bố các mức thuế mới 50%. Nhà Trắng cho biết những mức thuế này không liên quan gì đến khói cháy rừng mà nhằm trừng phạt Canada vì đã đáp trả các mức thuế của ông Trump vào năm 2025, khi chính quyền tại phần lớn các tỉnh của Canada loại bỏ rượu vang và rượu mạnh của Mỹ khỏi các cửa hàng do chính quyền điều hành sau khi ông Trump áp thuế đối với hàng hóa Canada với lý do nước này không ngăn chặn được fentanyl bất hợp pháp xâm nhập vào Mỹ.

Canada cũng áp mức thuế 25% đối với một số loại ô tô của Mỹ để đáp trả động thái tương tự của ông Trump. Chính quyền Tổng thống Trump cho rằng những hành động này đã trừng phạt bất công ba ngành rượu, ô tô và sữa vốn hiện là mục tiêu của các mức thuế mới 50%.

Hàng hoá được bày bán trong cửa hàng của Tập đoàn Walmart tại Vancouver, British Columbia, Canada, ngày 20/4/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Nhiều mức thuế của ông Trump áp lên Canada có bao gồm miễn trừ đối với hàng hóa thuộc Hiệp định Thương mại Mỹ-Mexico-Canada (USMCA), vốn chiếm phần lớn lượng hàng nhập khẩu. Tuy nhiên, các mức thuế 50% lần này không như vậy, khi không có bất kỳ ngoại lệ nào dành cho hàng hóa thuộc USMCA.

Ông Joseph Steinberg, giáo sư kinh tế tại Đại học Toronto, cho biết hồi đầu tuần rằng sẽ có sức ép chính trị rất lớn tại Canada buộc nước này phải đáp trả. Ông nhận xét “mối nguy thực sự là sự trả đũa”, đồng thời cho rằng các mức thuế này có thể “tàn phá” những ngành cụ thể bị nhắm mục tiêu. Một trong số đó là ngành công nghiệp rượu của Canada, vốn phụ thuộc vào Mỹ như đối tác xuất khẩu chính.

Mỹ và Canada phụ thuộc lẫn nhau trong nhiều ngành, và nhiều chuyên gia chỉ ra rằng một cuộc chiến thuế quan giữa hai nước cuối cùng có thể làm suy yếu cả hai nền kinh tế. Ngành ô tô đặc biệt có sự gắn kết chặt chẽ: ô tô thường được vận chuyển qua lại giữa Mỹ, Canada và Mexico trong quá trình sản xuất.

Theo ông Andreas Schotter, giáo sư kinh doanh quốc tế tại Trường Kinh doanh Ivey, “thuế quan có thể tạo cảm giác cứng rắn về mặt chính trị, nhưng trong một nền kinh tế Bắc Mỹ hội nhập, chúng tương đương với việc tự gây tổn hại về kinh tế. Canada và Mỹ không chỉ bán sản phẩm cho nhau. Họ cùng nhau sản xuất ra các sản phẩm”.

Hãng tin AP cho rằng tác động chính trị có thể thậm chí còn lớn hơn những hệ quả kinh tế. Năm ngoái, hai nước đã trao đổi lượng hàng hóa và dịch vụ trị giá 880 tỷ USD. Biên giới Mỹ-Canada dài khoảng 8.891 km và gần 330.000 người cùng lượng hàng hóa trị giá 2 tỷ USD đi qua biên giới này mỗi ngày.

Cách tiếp cận của Tổng thống Trump đối với Canada đánh dấu một sự thay đổi đặc biệt lớn so với mối quan hệ vốn hợp tác truyền thống giữa hai nước. Ông Trump đã áp thuế đối với hàng hóa Canada nhằm thúc đẩy hoạt động sản xuất quay trở lại Mỹ, đồng thời đưa ra những bình luận gây căng thẳng về việc biến Canada thành “bang thứ 51 của Mỹ”. Thủ tướng Carney cho biết Canada đã nhận ra rằng “nước Mỹ đã thay đổi”.

Tuy nhiên, hai nước có những lý do rõ ràng để tìm kiếm một thỏa hiệp. Gần 72% kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Canada trong năm ngoái được đưa sang Mỹ. Chính quyền Tổng thống Trump có thể thận trọng trong việc áp thêm các mức thuế mới - do các nhà nhập khẩu Mỹ trả và cố gắng chuyển chi phí sang người tiêu dùng thông qua việc tăng giá - trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11. Cử tri Mỹ vốn đã thất vọng vì chi phí sinh hoạt cao.

Người tiêu dùng mua sắm tại siêu thị ở Millbrae, bang California, Mỹ. Ảnh: THX/TTXVN

Ông Ryan Majerus, đối tác tại hãng luật King & Spalding và cựu quan chức thương mại Mỹ, nhận định “Canada có thể muốn được miễn giảm thêm thuế đối với từng ngành cụ thể so với mức Mỹ sẵn sàng đưa ra, hoặc những nhượng bộ của Canada chưa đủ xa”. Theo ông, dù theo cách nào, cả hai bên sẽ chịu sức ép rất lớn trong những ngày tới để vẫn tìm được một lối thoát. Nhưng nếu Canada cũng đã đồng ý áp thuế, thì lối thoát đó có thể càng khó tìm hơn.

Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Phòng Thương mại Canada, Candace Laing, gọi các mức thuế này là “một đòn giáng mạnh vào năng lực cạnh tranh của Bắc Mỹ” và cảnh báo chúng sẽ làm tăng chi phí đối với người Mỹ, đồng thời cảnh báo khách hàng, đầu tư và các doanh nghiệp nhỏ của Canada.

Rạn nứt này xảy ra trong bối cảnh Mỹ, Mexico và Canada đang tìm cách gia hạn một thỏa thuận thương mại do ông Trump đàm phán trong nhiệm kỳ đầu tiên và từng ca ngợi là một thành tựu. Mỹ đã bắt đầu các cuộc đàm phán chính thức với Mexico về việc sửa đổi USMCA. Tuy nhiên, các cuộc đàm phán với Canada chưa bắt đầu và xung đột thương mại ngày càng leo thang đang đặt dấu hỏi về khả năng những cuộc đàm phán đó có thể diễn ra.