Vì sao 'Lễ Phật quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng'?

Vì sao "Lễ Phật quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng"?

Trao đổi với PV Báo Sức khỏe và Đời sống, Nhà nghiên cứu văn hóa Phùng Hoàng Anh - Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, cho rằng, câu thành ngữ "Lễ Phật quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng" đã khẳng định vị thế đặc biệt của Rằm tháng Giêng trong tâm thức người Việt. Từ lâu, dân gian vẫn quan niệm rằng, đi lễ cả năm cũng không bằng ngày rằm đầu tiên của năm mới bởi đây là thời điểm mở đầu cho mọi ước vọng an lành, hanh thông.

Rằm tháng Giêng, còn gọi là Tết Nguyên Tiêu hay Tết Thượng nguyên, là một trong bốn ngày rằm lớn trong năm. Vào dịp này, người dân thường thành kính cúng bái tổ tiên, trời đất, lên chùa lễ Phật để cầu bình an. Chính vì vậy, trong đời sống tinh thần, ngày rằm tháng Giêng được coi trọng gần như không kém Tết Nguyên đán. Những giá trị tâm linh và nhân văn mà ngày này mang lại trở thành điểm tựa tinh thần, giúp con người vững tin bước vào năm mới với niềm hy vọng và lạc quan.

Rằm tháng Giêng cũng là dịp để con cháu bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên qua mâm cỗ cúng. Ảnh minh họa.

Tết Nguyên Tiêu là đêm trăng tròn đầu tiên của năm âm lịch. Khi được Việt hóa thành Tết Thượng nguyên, ngày lễ này gắn với nhiều sinh hoạt văn hóa truyền thống. Tương truyền, xưa kia mỗi dịp Nguyên Tiêu, nhà vua thường mời các quan vào vườn thượng uyển ngắm hoa, bình thơ, luận bàn thế sự, tạo nên không khí tao nhã, vui tươi đầu năm.

Trong phong tục cổ truyền, tháng Giêng là tháng hội hè, là thời điểm sinh hoạt văn hóa – tâm linh diễn ra sôi động nhất. Người người nô nức đi lễ Phật, lễ Thánh, lễ Tổ tiên. Các đình, đền, chùa, miếu khai hội với nhiều nghi thức trang trọng và hoạt động phong phú, tạo nên bầu không khí vừa đông vui, vừa thành kính.

Nguồn gốc của Tết Nguyên Tiêu

Theo Nhà nghiên cứu văn hóa Phùng Hoàng Anh, về nguồn gốc Tết Nguyên Tiêu, dân gian có nhiều cách lý giải. Có truyền thuyết cho rằng lễ này bắt nguồn từ hoạt động nông nghiệp. Trước và sau Rằm tháng Giêng là thời điểm bắt đầu vụ chiêm; người nông dân chuẩn bị cày bừa, đêm rằm ra đồng đốt cỏ cây, xua đuổi sâu bọ, cầu mong mùa màng thuận lợi.

Một cách lý giải khác cho rằng ngày rằm tháng Giêng gắn với Phật giáo. Đây là dịp chư Tăng vân tập nghe thuyết pháp, Phật tử tưởng nhớ đức Phật, làm việc thiện, cầu nguyện an lành.

Mâm cúng rằm tháng Giêng của một gia đình ở Hà Nội.

Sau những ngày Tết sum vầy, Rằm tháng Giêng cũng đánh dấu sự khép lại “tháng ăn chơi” để mỗi người chính thức bước vào guồng quay lao động của năm mới. Trước khi bắt tay vào công việc, người dân dành thời gian du xuân, đi lễ, gửi gắm mong ước tốt đẹp.

Nhà nghiên cứu văn hóa Phùng Hoàng Anh cho hay, theo quan niệm dân gian, đây còn là ngày ánh sáng từ bi của Phật phổ chiếu mạnh mẽ nhân gian. Từ sau Tết đến Rằm tháng Giêng, nhiều chùa tổ chức các khóa lễ cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, nhà nhà hưng thịnh, thể hiện tinh thần “Đạo pháp và Dân tộc”.

Ở các làng quê, Rằm tháng Giêng là dịp tri ân nguồn cội. Dù đi đâu, làm ăn xa đến mấy, nhiều người vẫn cố gắng trở về quê nhà lễ Tổ. Mỗi gia đình thường chuẩn bị mâm cúng chu đáo, bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên.

Theo truyền thống Phật giáo, đây là ngày trọng đại, mang ý nghĩa sâu sắc. Người dân lên chùa dâng sao giải hạn, cầu mong giải trừ tai ách, tích lũy công đức đầu năm. Sự kết hợp giữa nghi thức Phật giáo và tục thờ cúng tổ tiên khiến không gian thờ cúng của Rằm tháng Giêng càng thêm thiêng liêng.

Dân gian quan niệm, cúng Rằm tháng Giêng vào chính ngày rằm, giờ Ngọ (từ 11h đến 13h) là tốt nhất, bởi đó là thời khắc thần Phật giáng thế, chứng giám lòng thành. Tuy nhiên, nếu không thuận tiện, gia chủ vẫn có thể làm lễ từ sáng 14 đến trước 19h ngày 15 tháng Giêng.

Nhà nghiên cứu văn hóa Phùng Hoàng Anh. Ảnh: NVCC.

Nhà nghiên cứu văn hóa Phùng Hoàng Anh cho rằng, trong xã hội hiện đại, việc đi lễ Rằm tháng Giêng cần được hiểu đúng với tinh thần hướng thiện, cầu an cho bản thân, gia đình và cộng đồng. Trọng tâm của ngày hội vẫn là lễ cầu quốc thái dân an, cầu cho mọi người khỏe mạnh, no đủ, đất nước thịnh vượng. Ngày càng đông người đến chùa lễ Phật trong dịp này cũng là tín hiệu tích cực, thể hiện đời sống tâm linh bền vững và sự gắn kết giữa đạo và đời trong văn hóa Việt.

Quỳnh Mai