Vì sao chúng ta thích mua sách dù chưa đọc

Michelle Spear, giáo sư giải phẫu học tại Đại học Bristol (Anh), cho rằng việc liên tục mua sách dù chưa có thời gian đọc không hẳn xuất phát từ sự thiếu kỷ luật. Đằng sau những chồng sách chưa mở có thể là cách não bộ phản ứng với cảm giác mong chờ một phần thưởng trong tương lai.

Trong bài viết đăng trên The Conversation, được The Straits Times dẫn lại, Spear nhắc đến thuật ngữ Nhật Bản "tsundoku", dùng để chỉ thói quen mua, tích trữ sách chưa đọc trong một khoảng thời gian dài. Từ này được hình thành từ những ý niệm liên quan đến việc xếp đồ thành chồng, để dành cho sau này và đọc sách.

Nhiều người cảm thấy dễ chịu khi nhìn thấy một chồng sách chưa đọc, theo Spear, nguyên nhân một phần nằm ở hệ thống tưởng thưởng của não. Khi con người bắt gặp một thứ hứa hẹn mang lại niềm vui, kiến thức hoặc trải nghiệm mới, các vùng não liên quan đến động lực và phần thưởng bắt đầu hoạt động. Một trong những chất dẫn truyền thần kinh đóng vai trò quan trọng trong quá trình này là dopamine.

Dopamine thường được gọi đơn giản là “chất tạo khoái cảm” dù chức năng của nó rộng hơn. Bên cạnh tạo cảm giác dễ chịu, chất này còn giúp não nhận biết và theo đuổi những phần thưởng tiềm năng. Vì vậy, chỉ cần nghĩ đến một trải nghiệm thú vị sắp tới, hệ thống tưởng thưởng của não đã có thể được kích hoạt.

Dù chưa lật trang đầu tiên, cuốn sách mới vẫn khiến người mua cảm thấy hài lòng. Ảnh minh họa: Red Note.

Một cuốn sách chưa đọc là ví dụ điển hình. Dù có thể nằm trên giá nhiều tuần hoặc nhiều tháng, người mua đã hình dung trước giá trị mà nó có thể mang lại, chẳng hạn kiến thức mới, một câu chuyện hấp dẫn hay vài tiếng thư giãn. Cảm giác mong chờ này tự thân đã có thể tạo ra sự hài lòng trước khi trang đầu tiên được mở.

Spear cho rằng cơ chế này có thể bắt nguồn từ quá trình tiến hóa. Với tổ tiên loài người, việc chủ động tìm kiếm thức ăn trước khi đói, nơi trú ẩn trước khi thời tiết xấu hoặc tích lũy kiến thức trước khi thực sự cần đến đều mang lại lợi thế sinh tồn. Vì vậy, bộ não phát triển khả năng phản ứng không chỉ với phần thưởng tức thời mà còn cả những lợi ích được dự báo trong tương lai.

Một cấu trúc khác của não là vùng hồi hải mã cũng tham gia vào quá trình này. Hồi hải mã vốn được biết đến nhiều với vai trò lưu giữ và xử lý ký ức, đồng thời còn giúp con người tưởng tượng những trải nghiệm chưa xảy ra.

Khi một người hình dung cảnh mình đọc cuốn sách mới trong kỳ nghỉ, trên chuyến tàu dài hoặc vào một buổi chiều mưa ở nhà, não sẽ kết hợp các mảnh ký ức từng có để tạo thành kịch bản tương lai tương đối hoàn chỉnh. Những chi tiết như mùi cà phê, ánh nắng, tiếng lật trang hay cảm giác ngồi trên chiếc ghế quen thuộc đều có thể được huy động vào quá trình tưởng tượng này.

Nói cách khác, ký ức về quá khứ được não sử dụng để “diễn tập” trước những niềm vui trong tương lai.

Khác với những email chưa trả lời hay công việc còn dang dở, sách chưa đọc thường không tạo cảm giác áp lực. Ảnh minh họa: Tyrone Siu/Reuters.

Khả năng mong chờ những trải nghiệm tích cực cũng ngày càng được các nhà tâm lý học xem là một yếu tố có lợi cho sức khỏe tinh thần. Việc có thứ gì đó để trông đợi có thể cải thiện tâm trạng, tăng động lực và giúp con người đối phó tốt hơn với những căng thẳng thường ngày. Trong một số trường hợp, cảm giác mong chờ thậm chí có thể đem lại mức độ hài lòng đáng kể ngay cả trước khi sự kiện thực sự diễn ra.

Điều này cũng giải thích vì sao một chồng sách chưa đọc thường tạo cảm giác rất khác so với một hộp thư đầy email chưa trả lời. Cả hai đều là những việc còn dang dở, nhưng não nhìn nhận email như nghĩa vụ trong tương lai, còn sách lại đại diện cho một phần thưởng đang chờ đợi.

Trải nghiệm này càng rõ khi mua sách trực tiếp tại hiệu sách. Việc đi giữa các kệ, cầm sách, quan sát bìa, lật từng trang hay ngửi thấy mùi giấy khiến nhiều hệ thống cảm giác, trí nhớ và tưởng thưởng cùng tham gia. Chẳng hạn như mùi giấy và mực được hệ khứu giác tiếp nhận, có liên hệ chặt chẽ với những vùng não xử lý ký ức và cảm xúc như hồi hải mã và hạch hạnh nhân. Vì vậy, ngay cả quá trình tìm thấy một cuốn sách phù hợp cũng mang lại trải nghiệm dễ chịu.