UUV cực lớn trỗi dậy và mặt trận mới dưới đáy biển

Những chiếc máy bay không người lái (UAV) giá rẻ đang làm thay đổi chiến trường: chúng bay theo đàn tấn công xe tăng, phục kích pháo binh và làm tê liệt hệ thống phòng không. Vì thế, các vũ khí truyền thống như xe bọc thép hạng nặng hoặc máy bay có người lái bỗng trở nên dễ bị đánh trúng hơn.

Công nghệ đang đẩy chiến tranh theo hướng tự động, hoạt động lâu và có thể triển khai số lượng lớn. Nếu bầu trời Ukraine đã cho thấy điều đó thì một mặt trận mới đang âm thầm mở ra dưới biển.

Các nước đang chạy đua phát triển phương tiện hoạt động dưới nước không người lái (UUV), đặc biệt là tàu ngầm tự hành, có thể thay đổi cách hải quân chiến đấu, do thám và sinh tồn trên biển.

Từ học thuật sang quân sự

Chẳng hạn, theo trang The Guardian, Hải quân Hoàng gia Anh đang lên kế hoạch xây dựng hạm đội UUV, lần đầu tiên giữ vai trò chủ đạo trong việc theo dõi tàu ngầm và bảo vệ các tuyến cáp cùng đường ống dưới biển.

Úc đã cam kết chi 1,7 tỉ USD cho dự án tàu ngầm tự hành Ghost Shark nhằm đối phó tàu ngầm Trung Quốc. Hải quân Mỹ đang chi hàng tỉ USD cho nhiều chương trình UUV, trong đó có một hệ thống đã được đưa vào sử dụng và có thể phóng từ tàu ngầm hạt nhân.

"Các tàu ngầm không người lái tự hành đại diện cho bước chuyển biến thực sự trong không gian tác chiến dưới nước" - ông Scott Jamieson, Giám đốc phụ trách giải pháp phòng thủ hàng hải và lục quân của BAE Systems - tập đoàn quốc phòng lớn nhất Anh và là nhà chế tạo tàu ngầm hạt nhân của nước này, nhận định với The Guardian.

BAE Systems đang thử nghiệm phương tiện không người lái dưới nước có tên gọi Herne. Ảnh: BAE Systems

Ảnh: BAE Systems

Ông Jamieson cho rằng các tàu mới đang được phát triển này sẽ cho phép hải quân "mở rộng quy mô theo những cách không thể làm được trước đây", với "chi phí chỉ bằng một phần nhỏ so với tàu ngầm có người lái".

"UUV đánh dấu bước ngoặt lớn trong tác chiến hải quân, mang lại nhiều lợi thế về tầm hoạt động, khả năng duy trì hiện diện lâu dài và giảm rủi ro cho con người, đồng thời cũng đặt ra những nguy cơ đáng kể nếu không được triển khai một cách thận trọng. Những quốc gia có thể khai thác hiệu quả lợi ích của UUV trong khi kiểm soát được rủi ro sẽ nắm lợi thế rõ rệt về an ninh hàng hải trong thế kỷ XXI" - cây bút Junaid Suhais viết trên Force India.

UUV là hệ thống robot hoạt động mà không cần thủy thủ đoàn. Theo tạp chí quốc phòng Force India, chúng được chia thành 2 nhóm chính: Loại điều khiển từ xa qua cáp (ROV) và loại hoạt động bán tự động hoặc hoàn toàn tự động theo chương trình đã định trước (AUV).

Trong nhiều năm trước, UUV chủ yếu phục vụ nghiên cứu khoa học, thăm dò đáy biển và công nghiệp dầu khí. Tuy nhiên, thời gian gần đây, công nghệ này đã chuyển nhanh từ phạm vi học thuật sang năng lực quân sự thiết yếu.

Ban đầu, vai trò nổi bật nhất của UUV là rà phá thủy lôi. Hải quân các nước thường sử dụng chúng để dò tìm và vô hiệu hóa mìn ở cảng biển và tuyến hàng hải, giúp giảm đáng kể rủi ro cho con người.

Theo Force India, xung đột Nga - Ukraine đã làm gia tăng số lượng thủy lôi ở biển Đen, buộc hải quân các nước phương Tây phải đẩy nhanh việc triển khai UUV để ứng phó.

Cuộc đua XLUUV

Bên cạnh đó, UUV ngày càng đóng vai trò quan trọng trong trinh sát và thu thập tình báo nhờ khả năng âm thầm theo dõi vùng biển đối phương, phát hiện hoạt động tàu ngầm, lập bản đồ môi trường đại dương và giám sát hạ tầng quan trọng như cáp thông tin, đường ống dầu khí.

Sau vụ phá hoại đường ống Nord Stream năm 2022, mối đe dọa của UUV đối với hạ tầng ngầm dưới biển càng được chú ý nhiều hơn.

Mẫu XLUUV có tên Orca do Boeing phát triển trong buổi lễ tháng 4-2022 tại bang California - Mỹ. Ảnh: Boeing

Ảnh: BAE Systems

Trong vài năm trở lại đây, nhiều chương trình UUV của hải quân các nước đã vượt qua giai đoạn thử nghiệm, hướng tới triển khai thường trực. Nổi bật là xu hướng chạy đua XLUUV, tức UUV cực lớn, có kích thước và lượng giãn nước tiệm cận tàu ngầm truyền thống, đủ lớn để phải hạ thủy từ cầu cảng và có thể hoạt động trong thời gian dài ở biển sâu.

Mỹ hiện là quốc gia đi đầu trong việc hiện thực hóa XLUUV với dự án Orca do hãng Boeing phát triển. Orca dài khoảng 26 m, sử dụng hệ động lực lai điện diesel, có khả năng lặn sâu tới hơn 3.300 m và được thiết kế ban đầu cho nhiệm vụ rải mìn bí mật ở vùng biển đối phương. Đến nay, Hải quân Mỹ đã tiếp nhận ít nhất 2 trong tổng số 6 nguyên mẫu của tàu.

Song song đó, hãng Anduril Industries (Mỹ) phát triển Ghost Shark, một XLUUV hợp tác với Hải quân Úc. Dù thông số chi tiết chưa được công bố đầy đủ, Ghost Shark được xếp vào nhóm phương tiện cỡ lớn, phục vụ trinh sát và chống tàu ngầm, với kế hoạch sản xuất số lượng lớn tại Úc cho nhu cầu trong nước và xuất khẩu.

Tại châu Âu, Anh đang thúc đẩy dự án Herne do BAE Systems phối hợp cùng Công ty Cellula Robotics (Canada). Herne sử dụng pin nhiên liệu, hướng tới nhiệm vụ trinh sát, giám sát và thu thập tình báo tại biển Bắc, với mục tiêu triển khai trong vòng 18 tháng.

Ghost Shark đang được Anduril Industries và Bộ Quốc phòng Úc cùng phát triển cho Hải quân Hoàng gia Úc. Ảnh: Anduril

Pháp ký hợp đồng phát triển phương tiện chiến đấu không người lái dưới nước dài khoảng 10 m, tích hợp sonar thụ động để tự hành và tác chiến. Đức thông qua Tập đoàn ThyssenKrupp đang theo đuổi dự án Modifiable Underwater Mothership, một nền tảng XLUUV có quy mô được kỳ vọng ngang hoặc vượt Orca, ban đầu phục vụ mục đích thương mại nhưng có tiềm năng quân sự.

Tại châu Á, Ấn Độ được cho là đang lên kế hoạch triển khai các XLUUV nặng khoảng 100 tấn, có khả năng trinh sát và tấn công, với số lượng dự kiến lên tới hơn 10 chiếc.

Trung Quốc giữ kín thông tin nhưng nhiều nguồn cho biết nước này đang phát triển ít nhất 5 thiết kế XLUUV. Trong đó, dòng UUV-300 được trưng bày năm 2024 có khả năng phóng ngư lôi và mang tải trọng vũ khí.

Lạc Chi