Từ tramway Đà Nẵng - Hội An đến mạch giao thông mới

Bản đồ điểm dừng tuyến đường sắt Đà Nẵng - Hội An năm 1906. Ảnh: TS. Dương Thanh Mừng cung cấp

Giấc mơ đường sắt

Từ thế kỷ 16, Hội An là một trong những thương cảng sầm uất, nơi tàu buôn từ Nhật Bản, Trung Hoa, Hà Lan, Pháp… tấp nập ra vào. Còn Đà Nẵng lúc bấy giờ là một đô thị nhỏ nằm bên vịnh biển, nơi tàu thuyền dừng chân neo đậu tránh bão.

Năm 1835, vua Minh Mạng ban dụ cho phép tàu Tây cập Cửa Hàn, mở ra cơ hội phát triển mới cho Đà Nẵng. Đến cuối thế kỷ 19, khi Đà Nẵng trở thành nhượng địa của Pháp (1888) và được quy hoạch thành đô thị kiểu phương Tây, nơi đây nhanh chóng vươn lên thành trung tâm thương mại, trong khi đó Hội An vẫn là đầu mối hàng hóa của xứ Quảng.

Tuy nhiên, việc giao thương giữa hai đô thị gặp trở ngại lớn khi sông Cổ Cò bị bồi lấp. Ghe thuyền không còn đi lại thuận lợi như trước, trong khi nhu cầu vận chuyển hàng hóa ngày càng tăng. Để thay thế tuyến đường thủy bị tắc, năm 1902, hai doanh nhân Dérobert và J. Fiard đề xuất xây dựng tuyến đường sắt khổ hẹp Decauville nối liền Đà Nẵng - Hội An. Đề án được chính quyền Đông Dương chấp thuận. Đến năm 1903, Công ty Kho cảng và Than đá Đà Nẵng được giao thi công.

Tuyến tramway Đà Nẵng - Hội An xưa

Tuyến tramway được khởi công vào tháng 10 năm 1903 và hoàn thành vào tháng 4 năm 1907. Ngày 27/9/1907, Toàn quyền Đông Dương ban hành Nghị định số 396 cho phép khai thác tuyến đường sắt đảo Đài Quan sát - Hội An. Từ ngày 1/10/1907 mang tên “Tramway de l’Îlot de l’Observatoire à Faifoo”.

Tàu tại một điểm dừng năm 1906. Nguồn: Flickr Fonds Sallet Collection

Ban đầu, tuyến có chiều dài 34,9km, sau đó, được kéo dài thêm thành 36km, khổ ray 0,6m, xuất phát từ đảo Đài Quan sát (nay là cảng Tiên Sa), chạy men theo hữu ngạn sông Hàn, qua Mỹ Khê - Ngũ Hành Sơn - Cẩm Sa - Cổ Lưu - Thanh Hà rồi đến Hội An.

Theo Annuaire général de l’Indo-Chine (1910), mỗi ngày có bốn chuyến đi - về, gồm hai chuyến buổi sáng và hai chuyến buổi chiều. Nếu đi từ Đà Nẵng, tàu khởi hành lúc 7 giờ 10’ sáng, đến Hội An 8 giờ 44 phút; buổi chiều tàu xuất phát lúc 17 giờ, về 18 giờ 34 phút. Ở chiều ngược lại, tàu đi từ Hội An lúc 6 giờ 30 phút, đến Đà Nẵng 8 giờ 4 phút; buổi chiều tàu chạy lúc 16 giờ 20 phút, về 17 giờ 54 phút.

Ban đầu, tuyến hoạt động khá nhộn nhịp, chuyên chở hàng hóa, thư tín và một lượng hành khách địa phương. Hàng nông sản, gốm sứ, gỗ, lương thực... từ Hội An được đưa ra cảng Đà Nẵng nhanh hơn; còn hàng nhập khẩu như rượu, nước đá, vật liệu xây dựng được chuyển vào Hội An để phân phối.

Về sau việc khai thác tuyến đường sắt này không thuận lợi. Do nằm trên địa hình cát ven biển khiến đường ray thường xuyên bị vùi lấp, chi phí bảo trì cao. Công ty Kho cảng và Than đá Tourane gặp khó khăn tài chính, đặc biệt sau khi đầu tư thất bại ở mỏ than Nông Sơn. Đến năm 1906, công ty buộc phải ngừng khai thác tuyến tramway và chuyển quyền cho Tổng Công ty Đường sắt Đông Dương.

Theo Báo cáo số 34 gửi Tổng thống Pháp ngày 19/3/1907, chính quyền Đông Dương đã phải rút 265.000 franc từ Quỹ dự trữ của Trung Kỳ để thanh toán phần chi phí mua lại tuyến tramway Tourane - Faifoo và bù đắp thiệt hại cho Công ty Kho cảng và Than đá Tourane. Báo cáo do Bộ trưởng Bộ Thuộc địa Millies - Lacroix ký, nêu rõ: “Vì tính cấp bách của khoản chi, Toàn quyền Đông Dương đề nghị rút số tiền 265.000 franc từ quỹ dự trữ của An Nam để bảo đảm tiếp tục công trình này”.

Dù sau đó, do đường ray thường xuyên bị cát vùi lấp, lượng hàng hóa từ Hội An chuyển ra cũng giảm đi, hiệu quả kinh tế không đạt như kỳ vọng... nhưng chính quyền Đông Dương vẫn duy trì tuyến đường này thêm vài năm trước khi ban hành nghị định ngừng khai thác vào tháng 12/1915 và tháo dỡ hoàn toàn năm 1917.

Tuyến đường đặc biệt của lịch sử

Trong lịch sử giao thông Việt Nam đầu thế kỷ 20, tuyến tramway Đà Nẵng - Hội An mang ý nghĩa đặc biệt. Đây là tuyến đường sắt thương mại đầu tiên ở Trung Kỳ, chỉ sau vài năm người Pháp xây dựng đường sắt xuyên Việt.

Phương án nghiên cứu đường sắt đô thị tuyến Đà Nẵng - Hội An. Ảnh: DNGOV

Về kinh tế, tuyến tramway giúp rút ngắn thời gian di chuyển giữa hai đô thị từ nửa ngày xuống chỉ hơn một giờ, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu qua cảng Đà Nẵng. Nhờ đó, hàng hóa từ Hội An có thể ra cảng Đà Nẵng nhanh hơn, góp phần củng cố vị thế của Tourane trong mạng lưới thương mại Đông Dương.

Về xã hội, tuyến tramway đã thúc đẩy hình thành không gian đô thị ven biển, mở rộng khu dân cư dọc bờ Đông sông Hàn đến tận Hội An. Những trạm dừng tàu trở thành điểm tập kết hàng, chợ nhỏ, kho hàng, góp phần dịch chuyển trung tâm thương mại từ Hội An ra Đà Nẵng.

Đây cũng là giai đoạn đánh dấu sự chuyển mình của vùng duyên hải khi Đà Nẵng vươn lên thành đô thị cảng hiện đại, còn Hội An lùi về vai trò trung tâm hậu cần xuất khẩu.

Về kỹ thuật, tuyến tramway phản ánh bước đầu của quá trình hiện đại hóa giao thông ở Trung Kỳ. Các đầu máy Decauville, toa hàng và đường ray nhập từ Pháp được vận hành theo quy trình bài bản, chứng tỏ trình độ quy hoạch đô thị sớm của người Pháp ở Đà Nẵng đầu thế kỷ 20.

Dù tồn tại ngắn ngủi, tuyến tramway đã đặt nền móng cho mối liên kết đô thị thương mại giữa Đà Nẵng và Hội An, mở ra hướng phát triển không gian kinh tế ven biển kéo dài đến tận hôm nay.

Khát vọng mới trên đường ray xưa

Sau khi tuyến tramway bị tháo dỡ năm 1917, nền đường cũ được cải tạo thành hương lộ. Thập niên 1960 - 1970, quân đội Đại Hàn đóng quân ở Đà Nẵng đã xây dựng một con đường tráng nhựa theo tiêu chuẩn mới trên nền của tuyến đường sắt xưa, giúp việc đi lại giữa Đà Nẵng - Hội An nhanh chóng và tiện lợi hơn.

Hơn một thế kỷ sau, tuyến kết nối ấy lại hồi sinh dưới hình thức mới. Trong Quy hoạch giao thông đô thị Đà Nẵng đến năm 2030, tầm nhìn 2050, tuyến đường sắt đô thị nhẹ (LRT) Đà Nẵng - Hội An được đưa vào danh mục ưu tiên đầu tư, hướng tới hình thành trục giao thông xanh ven biển, giảm tải cho đường bộ và phục vụ du lịch bền vững.

Dù quy mô và công nghệ hiện đại hơn nhiều, tuyến đường sắt mới vẫn mang tinh thần của tuyến tramway xưa, đó là khát vọng kết nối và giao thương không ngừng của hai đô thị di sản miền Trung. Từ những thanh ray hẹp trên cát trắng đầu thế kỷ trước, hôm nay, hành trình ấy đang được tiếp nối bằng những đường tàu mới, mang hơi thở của thời đại và khát vọng vươn lên của thành phố Đà Nẵng.

HOÀI NAM