Tạo 'đường dẫn' cho tri thức

Nâng cao năng lực hiện diện của thông tin chính thống

Chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc cách con người tìm kiếm, tiếp nhận và chia sẻ thông tin. Tại hội thảo khoa học “Đổi mới tuyên truyền, phổ biến lý luận chính trị trên không gian mạng”, PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật nhận định, truyền thông lý luận chính trị hiện nay ngày càng đối diện bài toán giành được sự chú ý, tạo dựng niềm tin và duy trì sự hiện diện trong không gian thông tin số.

Sự thay đổi ấy đòi hỏi cách tổ chức và truyền tải tri thức lý luận chính trị phải thích ứng. Nếu trước đây, truyền thông chủ yếu vận hành theo chiều từ chủ thể sản xuất đến công chúng tiếp nhận, thì môi trường số tạo ra mạng lưới tương tác liên tục. Một nội dung có thể được đọc, xem, nghe, bình luận, chia sẻ và tiếp tục diễn giải trên nhiều nền tảng.

Theo PGS.TS Vũ Trọng Lâm, điều cần thiết là tạo được sự kết nối giữa tri thức chính thống, nội dung, dữ liệu, công nghệ, nền tảng và công chúng. Trong cấu trúc đó, xuất bản cùng với báo chí có lợi thế về nguồn tri thức, năng lực thẩm định, sản xuất nội dung và tổ chức truyền bá. Đây là cơ sở để xuất bản chuyển từ cung cấp sản phẩm sang tham gia kiến tạo, tổ chức hệ sinh thái truyền thông lý luận chính trị trên môi trường số.

Cùng với đó, không gian mạng trở thành môi trường cạnh tranh thông tin với tốc độ cao. Sự hiện diện phổ biến của các nền tảng xuyên biên giới và sự gia tăng của thông tin sai lệch đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực hiện diện của nguồn tin chính thống. Với sách lý luận, chính trị, lợi thế nằm ở nguồn tri thức được biên tập, thẩm định và tổ chức có hệ thống.

Theo TS Vũ Thùy Dương, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, sách lý luận, chính trị vẫn giữ vai trò là kênh chuyển tải chính thống các quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến cán bộ, đảng viên và nhân dân. Đây cũng là công cụ góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch theo tinh thần Nghị quyết số 35 NQ/TW ngày 22.10.2018 của Bộ Chính trị.

Để phát huy vai trò ấy trong môi trường truyền thông mới, sách lý luận chính trị cần tiếp tục đổi mới nội dung theo hướng ngắn gọn, dễ tiếp cận nhưng vẫn bảo đảm tính chính xác, hệ thống; đồng thời đa dạng hóa phương thức thể hiện và phân phối, phù hợp hơn với thói quen tiếp nhận của công chúng số.

Kiến tạo dòng chảy mới cho tri thức lý luận

Thực tế cho thấy ngành xuất bản đang từng bước xây dựng hệ sinh thái xuất bản số. Theo ThS Nguyễn Thị Thúy, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, đơn vị đã phát triển hệ thống xuất bản, phát hành sách điện tử STBook trên App Store cùng các trang Stbook.vn, Sachquocgia. vn, Ststore.vn, Thuviencoso.vn. Các nền tảng cung cấp ebook, audiobook, sách đa phương tiện, giúp bạn đọc tìm kiếm, mua, đọc, nghe và khai thác xuất bản phẩm trên nhiều thiết bị.

Từ trang sách đến các nền tảng số, những “đường dẫn” mới đang được mở rộng để đưa tri thức chính thống đến gần hơn với công chúng

Cùng với phát triển nền tảng, đơn vị cũng đẩy mạnh số hóa các xuất bản phẩm, ưu tiên tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, văn kiện của Đảng, các công trình của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, sách phục vụ nghiên cứu, giảng dạy lý luận chính trị, xây dựng Đảng. Các tủ sách điện tử theo chuyên đề như Tủ sách điện tử Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tủ sách Lý luận chính trị, Tủ sách Pháp luật, Tủ sách Lịch sử - Văn hóa… góp phần hình thành những kho tri thức số thuận tiện cho tra cứu. Qua Internet, người đọc ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo và người Việt Nam ở nước ngoài có thêm điều kiện tiếp cận xuất bản phẩm chính thống.

Dù vậy, toàn ngành vẫn đối mặt nhiều sức ép. TS Vũ Thùy Dương cho biết, năm 2025, nhóm sách lý luận chính trị, pháp luật chỉ chiếm 8% tổng số đầu xuất bản phẩm và 3% tổng số bản in, lượt truy cập toàn ngành; giảm 8% về số đầu sách và 12% về số bản so với năm 2024. Lượng xuất bản phẩm có giá trị tư tưởng, học thuật chuyên sâu, có khả năng định hướng xã hội hiện chưa nhiều. Khoảng cách về nguồn lực, hạ tầng công nghệ, nhân lực và năng lực sản xuất nội dung số khiến hiệu quả chuyển đổi số giữa các nhà xuất bản phân hóa rõ rệt.

Từ thực tế đó, các nhà xuất bản đang đứng trước “áp lực kép”: Vừa đổi mới hình thức, đẩy mạnh chuyển đổi số để mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, vừa kiểm soát chất lượng và tính chính xác của nội dung tư tưởng. Theo TS Vũ Thùy Dương, cần chuyển từ tư duy số hóa sách in sang tư duy sản xuất nội dung số ngay từ khâu biên tập, lấy nhu cầu tiếp nhận trên môi trường số làm căn cứ xây dựng xuất bản phẩm. Từ đó, nội dung có thể được tổ chức ngắn gọn, dễ tiếp cận, tăng tính hệ thống và khả năng khai thác.

Một cuốn sách vì thế có thể được phát triển thành nhiều lớp nội dung: Bản đầy đủ phục vụ nghiên cứu chuyên sâu, bản tóm tắt phục vụ tra cứu nhanh, sách hỏi - đáp, cẩm nang, infographic, podcast, video hoặc sản phẩm đa phương tiện. Một nghị quyết, văn kiện có dung lượng lớn cũng có thể được cấu trúc thành các chuyên đề, giúp người đọc tiếp cận từng vấn đề theo nhu cầu.

Sự thay đổi này cho thấy chuyển đổi số trong xuất bản lý luận chính trị là quá trình tổ chức lại dòng chảy của tri thức, từ lựa chọn nội dung, biên tập, thiết kế sản phẩm đến phương thức phân phối, tương tác và kết nối với người đọc. Khi mỗi nội dung được đặt đúng nền tảng, đúng hình thức và đúng nhóm công chúng, khả năng lan tỏa của tri thức chính thống sẽ được mở rộng.

Nhiều chuyên gia cho rằng, cần có cơ chế đầu tư phù hợp để ngành xuất bản phát triển hạ tầng số, từng bước xây dựng các nền tảng dùng chung; phát triển mô hình phát hành đa nền tảng; ưu tiên đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ kết hợp kiến thức chuyên môn và năng lực số. Cùng với đó là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, trong toàn bộ chuỗi giá trị xuất bản.

Đích đến của quá trình này là hình thành một không gian tri thức chính thống dễ tiếp cận, dễ tra cứu và phù hợp hơn với cách công chúng tiếp nhận thông tin trên môi trường số. Từ sách in đến ebook, audiobook, podcast, video hay các sản phẩm đa phương tiện, mỗi hình thức đều mở thêm một “đường dẫn” đưa tri thức đến với người đọc. Khi xuất bản chủ động đổi mới cách tổ chức nội dung, phân phối và tương tác, tri thức lý luận chính trị sẽ có thêm cơ hội hiện diện sâu hơn trong đời sống số, đến đúng công chúng và tạo được sức lan tỏa bền vững.