Triều Nguyễn (1802-1945) có hoạt động khuyến học bằng tinh thần được xem là toàn diện nhất ở nước ta thời quân chủ. Để đạt được thành tựu này, một mặt triều Nguyễn tiếp thu những kinh nghiệm khuyến học do các vương triều trước tạo dựng, mặt khác là sự sáng tạo các hình thức mới áp dụng cho hoạt động khuyến học của bản triều.
Sau hợp nhất, tỉnh Bắc Ninh mở ra một không gian phát triển rộng lớn, đồng thời quy tụ gần như trọn vẹn hai miền đất học nổi tiếng ở phía Bắc và phía Nam sông Cầu. Từ quê hương Thái sư Lê Văn Thịnh, những làng khoa bảng Kim Đôi, Tam Sơn, Hoài Thượng đến vùng Yên Ninh của Tiến sĩ Thân Nhân Trung, Song Khê của Trạng nguyên Đào Sư Tích, Dĩnh Kế của Trạng nguyên Giáp Hải..., truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng nhân tài đã được bồi đắp qua nhiều thế kỷ. Di sản ấy hôm nay không chỉ được lưu giữ trên bia đá, trong gia phả hay tại các nhà thờ danh nhân, mà còn tiếp tục được viết bằng thành tựu giáo dục, khoa học và khát vọng vươn lên của thế hệ trẻ.Đây là bài thứ 4 trong tuyến chuyên đề 'Giá trị truyền thống lịch sử, văn hóa và con người Bắc Ninh' do Tạp chí điện tử Văn hóa và Phát triển thực hiện.
Ngày 29/7, tại Khu lưu niệm Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (xã Lê Quý Đôn- tỉnh Hưng Yên), Trung tâm Triển lãm Văn hóa nghệ thuật Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) phối hợp Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên khai mạc Triển lãm 'Di sản của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn'.
Cổ Đôi xưa, nay là thôn Hoàng Giang, xã Trung Chính, tỉnh Thanh Hóa - một trong những vùng đất khoa bảng nổi tiếng xứ Thanh với nhiều vị tiến sĩ, chủ yếu trong thời kỳ Lê Trung Hưng.
Thái sư Lê Văn Thịnh từng đỗ đầu khoa thi đầu tiên của Văn Miếu-Quốc Tử Giám, được tôn vinh là Trạng nguyên Khai khoa và được bổ nhiệm làm chức Thị Lang Bộ Binh, phụ trách dạy vua Lý Nhân Tông học.
Thời Tây Sơn (1778-1802) là vương triều có hoạt động khuyến học được coi là đặc biệt ở nước ta. Ngay từ khi mới lên ngôi, dù trong nước còn bề bộn công việc nhưng vua Quang Trung (1788-1792) đã nhìn thấy vai trò to lớn trong việc khuyến học, đào tạo nhân tài cho đất nước.
Hơn 440 năm hình thành và phát triển, dòng họ Nguyễn Thọ Trù đã tạo dựng một truyền thống hiếu học, trọng nghĩa bền vững trên vùng đất Hoằng Lộc. Trên mảnh đất ấy, tên tuổi Hoàng Giáp, Tướng Công Nguyễn Cẩn (1537-1585) không chỉ được lưu giữ trong gia phả dòng họ mà còn được khắc ghi tại Bảng Môn Đình, lưu dấu trong ngôi nhà thờ hơn bốn thế kỷ tuổi và trong ký ức của nhiều thế hệ người dân địa phương. Chính cụ là người đặt nền móng để dòng họ gìn giữ và bồi đắp những giá trị ấy qua nhiều thế hệ.
Hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), trưng bày chuyên đề 'Quốc Tử Giám Thăng Long với truyền thống hiếu học tỉnh Hưng Yên' sẽ diễn ra tại Bảo tàng tỉnh Hưng Yên từ ngày 3/7 đến 3/8/2026, góp phần lan tỏa giá trị di sản, tôn vinh truyền thống hiếu học và kết nối văn hóa giữa Hà Nội và Hưng Yên.
Hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), trưng bày chuyên đề 'Quốc Tử Giám Thăng Long với truyền thống hiếu học tỉnh Hưng Yên' được tổ chức nhằm tôn vinh truyền thống hiếu học và quảng bá giá trị di sản văn hóa.
82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám và truyền thống khoa bảng của Hưng Yên gặp nhau trong trưng bày về di sản và đạo học Việt Nam.
Nhiều tư liệu mới được công bố, góp phần hoàn thiện hồ sơ khoa học về Thám hoa Vũ Công Tể sau gần 300 năm.
Không chỉ nằm trong những cuốn sách giáo khoa, lịch sử và văn hóa quê hương đang được người trẻ đón nhận từ thực tế qua những mô hình trải nghiệm, số hóa sinh động. Thế hệ Gen Z sáng tạo kể lại chuyện xưa, chứng minh rằng di sản vẫn đang hòa cùng nhịp sống hiện đại.
Sáng 20/6, xã Vĩnh Thành tổ chức Lễ đón nhận Bằng xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh đối với Đền thờ Tô Thế Huy. Dự buổi lễ có đồng chí Phùng Thị Kim Nga - Tỉnh ủy viên, Phó Chủ tịch UBND tỉnh cùng lãnh đạo một số sở, ngành của tỉnh.
Ngày nay, khi nhắc đến những danh nhân họ Đặng trong lịch sử Việt Nam, người ta thường nhớ đến Đặng Tất nơi chiến địa, Đặng Dung với bài thơ 'Cảm hoài' bất hủ, Đặng Minh Khiêm trên văn đàn Hồng Đức.Và bên cạnh những tên tuổi ấy, Đặng Thì Thố xứng đáng có một vị trí trang trọng. Bởi ông là biểu tượng của lớp trí thức đã giữ gìn truyền thống văn hiến dân tộc trong một giai đoạn đầy biến động.Gần năm thế kỷ đã trôi qua. Những mái trường xưa đã đổi khác. Những con đường đất làng An Lạc đã mang dáng dấp mới.Nhưng mỗi lần đọc lại tên ông trong những bảng vàng khoa cử, hậu thế vẫn cảm nhận được niềm tự hào lặng lẽ. Một niềm tự hào về người học trò nghèo năm nào.
Từ ngày 17 đến 22/6/2026, tại Trụ sở UNESCO ở Paris và Đại học Montpellier (Cộng hòa Pháp), sẽ diễn ra chuỗi hoạt động văn hóa, nghệ thuật, triển lãm và trải nghiệm di sản với chủ đề 'Quốc Tử Giám - Trường quốc học đầu tiên của Việt Nam'.
'Quốc Tử Giám – Trường quốc học đầu tiên của Việt Nam' là chủ đề của chuỗi hoạt động văn hóa, nghệ thuật, triển lãm và trải nghiệm di sản sẽ diễn ra tại Pháp từ ngày 17 đến ngày 22/6, nhân kỷ niệm 950 năm thành lập ngôi trường đặc biệt này.
Triều Lê Trung hưng là vương triều tồn tại 256 năm (1533-1789). Đây là giai đoạn quốc gia Đại Việt có sự phát triển tương đối ổn định trên tất cả các phương diện của đời sống xã hội do cuộc chiến tranh giữa hai vương triều Lê - Mạc và cục diện phân chia Đàng Trong - Đàng Ngoài kết thúc.
Triều Lê Trung hưng, còn gọi là triều Lê - Trịnh (1533-1789) là vương triều tạo lập được chế độ khuyến học bằng tinh thần rất phong phú và đa dạng.
Đó là khi triều Trần đang ở thời kỳ cường thịnh sau những chiến công chống Nguyên Mông. Đó là thời đại mà hào khí Đông A vẫn còn cuộn chảy trong từng mái đình, bến nước. Người dân Đại Việt vừa đi qua binh lửa nên càng hiểu giá trị của hiền tài. Triều đình trọng người học, mở khoa thi, dựng Quốc tử giám, khuyến khích sĩ tử khắp nơi đèn sách. Nhưng vùng Nghệ Tĩnh khi ấy vẫn còn xa kinh thành, đất rộng mà người thưa, học hành chưa thật phát triển như miền Bắc.Chính trong hoàn cảnh ấy, Đặng Bá Tĩnh xuất hiện như một ngọn đèn đầu tiên thắp lên chí học cho cả vùng đất.
Nằm giữa lòng Thủ đô Hà Nội náo nhiệt, Văn Miếu - Quốc Tử Giám là quần thể di tích lịch sử - văn hóa đặc biệt, không chỉ thu hút du khách bởi vẻ đẹp cổ kính, trang nghiêm mà còn bởi giá trị lịch sử to lớn. Từ ngôi trường đại học đầu tiên của Việt Nam, nơi đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước qua hàng thế kỷ, ngày nay, Văn Miếu - Quốc Tử Giám trở thành không gian văn hóa sáng tạo hấp dẫn.
Nổi tiếng thông minh từ khi còn nhỏ tuổi, lớn lên hai lần đỗ tiến sĩ, đề danh bảng vàng, đó chính là Bảng nhãn Trịnh Thiết Trường, người làng Si, nay là thôn Đắc Trí, xã Định Hòa.
Trong bài viết trước về chân dung của ngài Đặng Phúc Mãn, chúng tôi có nhắc đến con trai ông là Đặng Nghiêm. Đó chính là vị nho sĩ họ Đặng đầu tiên trong lịch sử khoa bảng ở Việt Nam. Có những con người bước ra từ buổi đầu còn mờ sương của quốc gia Đại Việt, để lại dấu ấn không phải bằng gươm giáo hay ngai vàng, mà bằng ánh sáng của trí tuệ và nhân cách. Đặng Nghiêm là một người như thế.
Giữa vùng quê Bình Trù (xã Cao Đại cũ), nay là xã Vĩnh Thành, Đền thờ Tiến sĩ Nho học - Danh nhân văn hóa Tô Thế Huy từ lâu đã trở thành điểm tựa văn hóa, tâm linh và là nơi nhắc nhớ các thế hệ con cháu về truyền thống hiếu học, trọng đạo lý của cha ông. Không chỉ là công trình tri ân một bậc đại khoa thời phong kiến, ngôi đền còn là biểu tượng của sự đoàn kết cộng đồng, của tinh thần gìn giữ cội nguồn văn hóa quê hương.
Triều Mạc (1527-1592) là một trong những vương triều có nhiều đóng góp vào sự phát triển của nền văn hóa dân tộc. Trong hoạt động khuyến học, vương triều Mạc đã tạo ra những thành tựu lớn, góp phần làm phong phú cho hoạt động khuyến học của người Việt Nam.
Nhân kỷ niệm 704 năm ngày mất Nhà sử học Lê Văn Hưu (23/3 năm Nhâm Tuất 1322 - 23/3 năm Bính Ngọ 2026), sáng 8/5, tại Đền thờ Lê Văn Hưu, UBND xã Thiệu Trung long trọng tổ chức Lễ hội Đền thờ Lê Văn Hưu năm 2026.
Khác với thời Lý - Trần, ở thời Lê sơ do Nho giáo chiếm vị trí độc tôn trong đời sống xã hội nên giáo dục khoa cử được coi trọng, trong đó có hoạt động khuyến học bằng tinh thần.
Vùng đất Cổ Định xưa (nay là xã Tân Ninh) không chỉ là vùng đất giàu truyền thống văn hóa mà còn gắn liền với tên tuổi Luật Quốc công Lê Thân - nhân vật lịch sử tiêu biểu có nhiều đóng góp cho đất nước trong thời kỳ phong kiến.
Trong các làng khoa bảng của nước ta, hiếm nơi nào được dân gian ưu ái gắn với lời khen 'không học cũng hay' như làng Dọc.
Nếu bảng vàng ghi danh người đỗ đạt. Thì sử sách, người đời lại nhìn vào cống hiến của các nhà khoa bảng cho vương triều và sự phát triển của quê hương, đất nước để nhắc nhớ, tri ân.
Để có một xứ Thanh - đất học thì từ trong mỗi gia đình, làng quê, việc học luôn được coi trọng, trở thành niềm tự hào. Cho đến ngày nay, có những làng quê ở Thanh Hóa, chỉ nhắc đến tên thôi, người đời đã cảm mến bởi tinh thần hiếu học và sự đỗ đạt.
Ngày 14/4, tại phường Từ Sơn, đồng chí Mai Sơn, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Bắc Ninh làm việc với Hội đồng khoa học của Quỹ Văn hiến Việt Nam về việc đề xuất xây dựng Quy hoạch, phát triển Đền Đô và đô thị Từ Sơn trở thành trung tâm văn hóa du lịch tâm linh, góp phần bảo tồn và tôn vinh di sản liên quan đến vương triều Lý.
Nếu như Tiến sĩ Nguyễn Ý là người đầu tiên được khắc tên trên bia đề danh tại Văn miếu Huế, thì Tiến sĩ Dương Thiệu Tường lại là người cuối cùng có tên trên tấm bia khoa bảng của triều Nguyễn.
Nằm yên bình bên bờ sông nhà Lê, làng Kẻ Rỵ (tên chữ là Phủ Lý, thuộc xã Thiệu Trung) không chỉ được biết đến là một ngôi làng Việt cổ với phong cảnh hữu tình, mà còn là vùng đất học với nhiều hiền tài góp công cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước, trong đó có nhà sử học Lê Văn Hưu - tác giả Đại Việt sử ký - bộ quốc sử đầu tiên của nước ta.
Ngày 28-3, tại Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám phối hợp với Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và Ban liên lạc họ Mạc tại Hà Nội tổ chức Lễ kỷ niệm 680 năm ngày mất Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi (1346–2026).
Sáng 28/3, tại Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám phối hợp với Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và Ban liên lạc họ Mạc tại Hà Nội tổ chức Lễ kỷ niệm 680 năm ngày mất Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi (1346–2026).
Triều Lý (1009 -1125) và triều Trần (1225-1400) là hai triều đại phát triển rực rỡ trong nền văn hóa nước nhà. Đóng góp vào thành tựu chung đó, không thể không nhắc đến vai trò của nền giáo dục khoa cử Nho học mà nhân tố chính cần đề cập là hoạt động khuyến học bằng vật chất ở thời kỳ này.
Triều Lý (1009-1225) là triều đại mở ra nền giáo dục khoa cử Nho học cho đất nước. Trong bước đi ban đầu của nền giáo dục khoa cử Nho học ấy, triều Lý rất quan tâm đến vấn đề khuyến học, đặc biệt là khuyến học bằng tinh thần.
Lễ kỷ niệm 680 năm ngày mất của Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi sẽ được tổ chức tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám ngày 28/3.
Đỗ đầu khoa thi Kỷ Mùi (1919) tại Huế - kỳ thi cuối cùng của triều Nguyễn, Nguyễn Phong Dy trở thành vị Đình nguyên Tiến sĩ cuối cùng, khép lại hành trình hơn 8 thế kỷ Nho học.
Thời phong kiến, đất Kinh Bắc có 4 dòng họ nổi tiếng truyền thống khoa bảng được vua ban chữ vàng phong là tứ lệnh tộc. Trong đó họ Ngô làng Vọng Nguyệt (xã Tam Giang) là dòng họ 'ngũ đại liên trúng' - 5 đời liên tiếp đỗ đại khoa (tiến sĩ). Nhà sử học Phan Huy Chú (1782-1840) từng thốt lên: 'Họ Ngô lệnh tộc làng Vọng Nguyệt kể từ cụ Ngô Ngọc đỗ chính bảng thời Hồng Đức, cả thảy có 5 đời đỗ tiến sĩ thực là hiếm có xưa nay'.
Giữa những biến động lịch sử nửa sau thế kỷ 19, khi triều Nguyễn suy yếu và các phong trào yêu nước bị đàn áp, cha con nhà khoa bảng Hoàng Hữu Xứng - Hoàng Hữu Bính vẫn giữ vững tinh thần học vấn và khí tiết sĩ phu.
Ngay từ thời phong kiến, vùng đất Triệu Lộc đã ghi dấu trong lịch sử với nhiều tên tuổi nổi bật như Hoàng Khắc Thận - Tiến sĩ khoa thi năm 1529 ở Đại Lộc, hay các Hương cống Ngọ Doãn Toàn, Kiều Nguyên Thực của Tiến Lộc. Nơi đây còn là mảnh đất cổ, lưu dấu nhiều chứng tích văn hóa -lịch sử quốc gia đặc biệt quan trọng. Trong đó, có ngôi chùa cổ Báo Ân Tháp Tự - hay còn gọi là chùa Tháp Sơn là một dấu ấn cổ kính tiêu biểu tượng trưng cho sức sống mới trên quê hương Triệu Lộc.
Từ bao đời nay, Vị Hoàng - vùng đất nằm bên dòng sông Đào thơ mộng của tỉnh Ninh Bình vẫn được biết đến như cái nôi của truyền thống hiếu học và khoa bảng. Trên đất cổ Vị Hoàng, hiếu học vẫn luôn là dòng mạch chảy bền bỉ, kết nối quá khứ với tương lai, góp phần xây dựng xã hội giàu đẹp, văn minh.