Thời gian ngỡ trôi chầm chậm mà có lúc nhìn lại đã thấy những kỷ niệm giờ thành xa lắc. Chỉ mới ngày nào đó thôi, tôi lon ton theo má đi trên mấy bờ ruộng mấp mô về nhà ngoại. Tôi nhớ mình bé xíu ngồi bên hiên nhìn ra vườn rau đầy nắng, ngoại đang lúi húi trồng cà, trồng ớt. Vậy mà cũng là ngoại, cũng là mảnh vườn bé xíu đầy rau ấy mà giật mình khi nhìn lại thấy tóc ngoại giờ đã trắng như cước. 94 năm cuộc đời đã trôi qua trên tóc ngoại rồi!
Hơi lạnh rất nhanh đã xiên qua mấy lần áo khi Miên bước xuống xe. Thấp thoáng dáng dì Mai với khoác phao ghilê màu xanh rêu, mặc bên trong là chiếc áo len đen cổ cao mà cha Miên đã tặng dì trong lần sinh nhật bốn mươi chín. Ngày thường dì vẫn nhanh nhẹn, mau mắn, chưa thấy mặt đã nghe giọng người liến thoắng: 'Miên về hả con?' Chỉ riêng lần này thật lạ. Dì bước mà tưởng như càng tiến tới lại càng thụt lùi. Chỉ mười bảy mét từ nhà ra cổng chứ có phải xa xôi gì lắm đâu, vậy mà với dì lúc này như một quãng đường thiên lý.
Cây gạo đơn độc đứng trên đỉnh dốc, sừng sững như một chứng nhân. Mỗi lần về thăm quê ngoại, ngồi trên con đò tròng trành, thấy màu hoa rực rỡ giữa rừng cây xanh lá, tôi vỗ tay reo ầm, ríu rít quay sang lay vai mẹ: 'Sắp đến nhà rồi mẹ ơi. Con thấy màu hoa gạo đỏ.' Mẹ ngước nhìn theo tay tôi chỉ, chỉnh lại chiếc nón đội đầu, một chút ngỡ ngàng, một chút chờ mong: 'Ừ, đã tháng Ba rồi mà con'.
Chị gọi điện về đã mấy lần nghe bố mách: 'Mẹ con hôm nào cũng loanh quanh ngoài chợ, chẳng biết mua bán những gì'. Chị ngồi giữa phố xá xa xôi chợt nhớ lại những năm tháng ấu thơ lẽo đẽo theo mẹ đi chợ phiên. Bố hay mắng: 'Người lớn đi chợ còn bán buôn, con cứ theo vướng chân mẹ làm gì?'. Lúc ấy nội còn sống, tay thoăn thoắt bó từng mớ rau, bà cười bảo: 'Cứ cho nó ra chợ để mà học làm người'.
1. Lê nắm lấy bàn tay mẹ, giọng như truyền đi một niềm tin mạnh mẽ: 'Mẹ, con ủng hộ mẹ chia tay bố đến với chú Thành'. Mẹ ngỡ ngàng nhìn Lê. Cơn gió cuối đông không còn se sắt lạnh mà dịu dàng mơn man như bàn tay vỗ về.
Không còn vội vàng như những khoảng thời gian cuối Chạp, tôi đi trên nẻo quê bằng niềm yêu thương và sự nâng niu những gì đẹp nhất, khôi nguyên nhất của mùa xuân. Xuân của đời người dẫu biết rằng một đi không trở lại. Người ta dù mãnh liệt như thế nào trong những mùa xuân ấy, phía sau cùng cũng luôn có nhiều hoài niệm và nuối tiếc. Nhưng có lẽ, nếu bằng sự trắc ẩn của chính mình đối với mùa xuân của đất trời, của tháng Giêng hẳn mỗi người sẽ nới rộng lòng mình, nghĩ về những điều sâu sắc hơn, từ đó có thể được gặp lại nhiều điều đã qua trong những năm tháng cuồng nhiệt ấy khi đối thoại với mùa xuân đất trời…
Đó là trời vời vợi xanh, là nắng óng ả vàng, là đường thênh thang vắng. Là một ban trưa trong veo tựa cổ tích, với tất cả những gì nên thơ nhất của tiết đầu xuân. Trên chuyến xe hồi hương, lần đầu tiên sau nhiều năm xa cách, tôi khát khao được trở về quê, để tìm lại những hoài niệm ấu thơ, để neo mình vào chốn xưa thương nhớ.
Lúc còn bé bỏng, thế giới xa xôi nhất đối với chúng tôi có lẽ không phải là thế giới cổ tích bà thường hay kể. Mà nó là thế giới hiện hữu phía bên kia của dòng sông Hồng chảy qua làng. Sông dài và rộng, chúng tôi ngồi bên nhau nhìn dòng nước chảy qua không làm sao đo nổi quãng đường dài dằng dặc trong mường tượng. Trên quãng đường ấy luôn có lằn roi của bố mẹ hiện hữu răn đe để lũ chúng tôi không dám mạo hiểm bơi qua dòng nước xiết. Lớn lên con đường xa nhất là con đường chinh phục ước mơ.
Rất nhiều lần tôi lầm tưởng một vài loài hoa không có hương thơm, cho đến một buổi sớm kia tôi bước xuống giường sớm sau đêm dài mất ngủ vì lòng nặng trĩu. Tôi bước ra vườn, khi ấy trăng còn chưa lặn, sương không đủ để đọng thành giọt mà chỉ phủ mờ lên cây lá, chỉ cần hanh hảnh chút ánh sáng, lớp sương ấy sẽ bay đi.
Chiều buông chạng vạng, phủ lên khu vườn lớp ánh sáng mờ ảo, vàng óng như rót mật. Ngoài khung cửa sổ, ông Tư với ánh mắt lấp lánh nét tinh nghịch, khóe môi khẽ nhếch thành nụ cười thân thuộc:
Ai cũng có một tuổi thơ, nơi chất chứa một vùng trời ký ức dữ dội lẫn dịu êm không thể quên. Là người lớn lên nơi xứ đồng nên sự bình dị và giản đơn của nếp sống người nhà quê đã in sâu và thấm đẫm trong tôi. Những nét tự nhiên, dễ thương dễ mến, không cầu kỳ, qua lời ăn tiếng nói, trang phục, cảnh vật, những bữa cơm chiều miệt đồng vẫn còn vẹn nguyên như thuở nhỏ… Thân thương làm sao! Xứ đồng quê tôi…
Có đôi khi, trên đường dài giữa buổi chiều nhá nhem nắng rớt, gặp đụn khói bay lên từ mấy nóc nhà tranh, bạn lại thấy nhớ đến nao lòng những buổi chiều không rõ hình dáng nhưng đã tạc thương nhớ trong đời mình.
Ba nói, tháng Giêng cạn nhanh như miệng giếng nông, quay đi ngoảnh lại đã tàn một ngày. Khi ba lục đục mở nắp mấy hũ thủy tinh để sâu trong kệ bếp, lấy ra nhúm hạt giống bầu bí rau củ đủ loại đã phơi khô, xứ lý nấm bệnh từ vụ mùa cuối Chạp, tôi biết, tháng Giêng sắp qua rồi.
1. Mỗi sáng, hàng xóm ở chung cư bị đánh thức bởi tiếng chén bát va chạm vào nhau, tạo ra thứ âm thanh rổn rảng, ồn ã. Thứ âm thanh không phải do lỡ tay, được đọc vị rằng người tạo ra nó thản nhiên chẳng có chút nương tay.
Tháng Hai rét lộc, tôi nghe bà tôi lẩm bẩm câu ấy khi chuẩn bị ra chùa. Chưa kịp hỏi thêm, bóng dáng nhỏ nhắn lẩn trong màu áo nâu và vành khăn đen nhánh đã khuất xa phía cổng. Nhìn ra ngoài vườn, thấy thấp thoáng những chồi cây đã âm thầm lớn dậy. Có phải vì gặp tiết trời mưa ẩm - là cái cớ của sự hồi sinh sau những ngày đông tháng giá.
Sau Tết, những lúc trở về từ cánh đồng với bó lá ngô nặng trĩu, mẹ tôi thấm mệt ngồi xuống trước hiên nhà. Mẹ nhìn những cánh hoa đào tàn rơi vãi dưới đất, vỏ phong bao lì xì đám cháu vứt ngoài vườn, ở góc sân vỏ giàn pháo hoa còn nằm đó. Tất cả chúng gợi cho mẹ thứ hạnh phúc tươi vui, lấp lánh của những ngày sum họp.
Bung biêng hương sắc đất trời, người đã chờ đợi bao lâu để có thể rời chốn thị thành đông đúc mà quay về. Ý nghĩ về sự bao dung của muôn vật xung quanh khiến mỗi người trở nên trắc ẩn và biết cách để đọc vị mọi thứ. Hòa mình cùng gió mùa xuân, quanh quẩn trước sân gạch thẫm đỏ, người đã dùng tâm huyết để chăm chút những cành đào cho gia đình mình ngày xuân. Hoa đào e ấp rồi rung rinh từng cánh mỏng, người ta nhìn hoa rồi thảng mình về sự rụng rơi. Nhưng hoa tri âm lòng người, hoa cười trước gió đầy mạnh mẽ để giữ riêng cho họ những ý niệm thiện lành về mùa xuân.
'Ra Giêng, anh lại đi tìm Trả gương cho bạc, gửi đình cho lim…' (Nguyễn Ngọc Phú)
Đã bao lâu tôi chưa ngồi xuống nơi căn phòng nhỏ bé này để tự mình cầm lên tay bảng màu rồi tự vẽ một bức tranh. Nhìn những palet lấm láp bụi bặm, những khung gỗ phủ nỗi đợi chờ, những thanh cọ im lìm thao thức hồi sinh bằng những nét phác trở lại, tôi thấy mình đã quá đỗi vội vàng với cuộc sống ngoài kia mà bỏ hờ những thứ vốn tạo nên những chạm khắc cho đời sống tinh thần.
Cái gì đó quấn thật nhanh quanh người nó, giống như cách người ta quấn bánh cuốn khi vừa tráng xong. Ngay lập tức, toàn thân nó bị đẩy lên cao, như thể có sức mạnh từ cột nước khổng lồ. Nó cảm thấy có nhiều quả bóng bay tí hon đang được gắn khắp nơi, từ đỉnh đầu xuống tận ngón chân nó, như người ta mắc bóng đèn trong những trung tâm thương mại hay sân bay Incheon - sân bay duy nhất, lần đầu tiên trong đời nó được đặt chân đến. Và rồi hệt học sinh tiểu học trong ngày khai giảng, sau hồi trống khai trường của thầy hiệu trưởng là các em đồng loạt buông tay. Từng quả bóng bay lên bồng bềnh, bồng bềnh. Nhẹ hẫng!
Dừng chân ở một trạm xe buýt trên đường đưa đứa con trai nhỏ đến trường, người mẹ chợt dán mắt hồi lâu vào tấm áp phích dựng kề nơi hành khách bước xuống. Sau tiếng reo mừng rỡ, bà cúi xuống chỉ cho đứa trẻ biết rồi hỏi con mình nhận ra ai đấy không. 'Yamal, anh Yamal chứ còn ai nữa!', giọng cậu bé hồ hỡi. Rồi như quên cả đám đông hiếu kỳ cùng vây quanh hình ảnh những ngôi sao, hai mẹ con cứ thế âu yếm dán mắt vào tấm biển như chẳng muốn rời đi.
Trên phố những ngày này tôi luôn để chính mình được chậm lại. Những khoảnh khắc đọng lắng của phố phường thời điểm mùa đông trở về luôn khiến tôi suy nghĩ và thao thức nhiều hơn. Sự vội vã và náo nhiệt không bao giờ đổi thay ở ngoài kia đã bao giờ khiến ai ở trọ phố phường nhiều lần lỡ quên đi một mùi hương chiều ở miền vời xa đốt lên từ lá vườn, một màu nắng mùa đông hanh hao nhưng cũng đủ hong ấm, một tiếng gọi thân thương của người mẹ quê hương luôn thao thức? Tháng năm đã đi về khoảng cuối, mùa đông hao gầy hàng cây, hẳn phía sâu lòng người ưa hoài niệm, sẽ rất khó để tìm thấy một sự hân hoan quá đỗi. Tôi ngồi lại bên hè phố trong bóng chiều muộn, rồi thâm trầm nỗi nhớ về chiều đông một mái hiên nhà…
Bạn bật khóc lúc mở thùng quà của người chị phương xa gửi tặng. Một thùng giấy to đựng đủ thứ linh tinh mà nhìn vào bạn liền mường tượng ra cảnh lũ trẻ hét vang lên sung sướng. Bánh kẹo vài loại, bút chì, sổ ghi nhớ, ghim cài áo hình thú cưng ngộ nghĩnh, móc khóa cute, bình giữ nhiệt, dây buộc tóc…
Về cuối năm, trời thường nhiều gió. Ở nơi này thì se se, ở nơi khác thì lại rét buốt. Trước hiện tượng tự nhiên này, lòng người thường chùng xuống, gợi niềm nhớ điều gì không rõ dáng hình. Ở phương Nam đất nước, thời tiết đã vào mùa khô nhưng đôi khi vẫn còn rớt lại vu vơ dăm sợi gió se. Ở miền Trung, gió giấu trong lòng bao hoài niệm sắt se của chốn quê nhà đã trôi vào thời gian xa lắc… Cuối năm, khi ngọn gió mùa đông bắc tê tái thổi về, có ai mà không cảm nhận được những niềm riêng se thắt. Không hiểu vì sao mà câu thơ xưa của Ức Trai bỗng dưng trở về: 'Tịch mịch u trai lý/ Chung tiêu thính vũ thanh/ Tiêu tao kinh khách chẩm/ Điểm trích sổ tàn canh… (Vắng vẻ phòng trai tối/ Suốt đêm nghe tiếng mưa/ Não nùng lay gối khách/ Giọt giọt điểm canh mờ… - Thính vũ - Nguyễn Trãi)…
Đã hai mùa Tết trôi qua kể từ ngày nội về nơi miền cực lạc. Những ngày này, tôi nhớ nội vô cùng, nhớ ánh mắt nụ cười, nhớ dáng người, nhớ da diết những tháng ngày yêu thương có nội.
Đêm đông tĩnh lặng, chuyến tàu vút qua màn sương dày đặc, mang theo bao nỗi nhớ nhung và xao xuyến của kẻ lữ hành. Tôi ngắm nhìn cảnh vật bên ngoài mờ ảo trong ánh đèn vàng. Bao mùa đông đã trôi qua, nhưng hành trình này chưa bao giờ thôi khiến tôi bồi hồi. Như một thói quen, mỗi năm vào dịp này, tôi lại rời thành phố lên chuyến tàu đêm về quê.
Mỗi lần về quê, vừa bước chân vào nhà, tôi đã ra ngay đầu ngõ ăn cho được tô cháo bột cá lóc và dĩa bánh bột lọc. Cái thứ bột dai dai, dẻo dẻo ấy lại gây nghiện cả người xa quê và người ở lại. Nó không còn là một món ăn mà là vị quê gây thương nhớ.
Sớm mai này, bầy gió mùa đã rấm rứt thổi ngang liếp cửa. Bông sậy như người ngủ mê lả đi trong vòng tay gió lạnh, bởi trót uống những ngụm nắng sóng sánh tựa men rượu được ủ từ rất lâu. Thứ nắng lạnh mỏng dánh phết trên những đôi cánh chuồn thơ thẩn dọc bờ kênh. Chúng như đang thiền giữa tiếng chuông chùa mơ hồ xao động mặt sương sớm. Từng ngón tay thơm của gió vén lớp rèm hoa để sương thong thả lùa vào hiên nhỏ. Cái lành lạnh đầu mùa như lạ, như quen…
Mỗi năm, chỉ cần lá thư từ Đà Nẵng đến, tôi biết mùa đông đã về. Giữa thành phố quanh năm nắng ấm, lá thư của thầy là chút se lạnh hiếm hoi, mang theo hơi thở từ biển và ký ức của những ngày xưa cũ. Chỉ cần nhìn nét chữ nắn nót trên phong bì, lòng tôi chợt dịu lại, như thể khoảng cách xa xôi giữa hai miền đã được lấp đầy bằng những dòng chữ bình dị, chân thành của thầy.
Cái lạnh đầu đông bắt đầu trườn trên da thịt. Những cơn gió đầu mùa se sắt thổi dọc ngang phố phường. Xoa xoa đôi bàn tay lạnh vì ở ngoài đường về, tôi lại thèm cảm giác được xì xụp tô canh cá diếc nấu rau răm nóng hổi. Hồi tôi còn ở quê, những ngày mưa lạnh, thể nào má cũng kiếm được ít con cá diếc tươi rói nấu với rau răm cay nồng. Tôi gọi đó là quà của ngày mưa.
Mỗi ngày tôi lại chở con đến trường, chờ đón con bên gốc cây trước cổng trường, giữa cảnh người xe chen chúc, nén mình trong sự đan xen của bao cảm xúc khác nhau để rồi được mừng vui đưa tay vẫy khi thấy con mình xuất hiện giữa đám đông bạn bè huyên náo...
Năm ấy, tôi chín tuổi, học lớp ba. Thầy dạy tôi học là thầy Nguyễn Như Hùng, đã ngoài 60 tuổi. Ngày đó, làm sao tôi biết có bao nhiêu bụi phấn đã rơi xuống trên cuộc đời dạy học gần 40 năm của thầy? Nhưng hằng ngày, nhìn dáng thầy chậm rãi đi - về trên con đường từ căn nhà nơi đầu thị xã đến tận ngôi trường ở cuối phố cổ, trong tâm hồn thơ trẻ của tôi lúc đó dường như hiện lên thoáng cảm nhận mơ hồ về một nỗi buồn không sao diễn tả được…
Nhân kỷ niệm 14 năm ngày mất của họa sĩ Nguyễn Phan (11-2010 – 11-2024), chiều nay (9-11), tại Đà Nẵng, gia đình của cố họa sĩ sẽ tổ chức buổi ra mắt sách 'Họa sĩ Nguyễn Phan, những năm tháng và sắc màu hoài niệm'.
Tháng năm trôi đi, người ta càng chiêm nghiệm ra được những nhẽ điều sâu sắc về quê hương. Con đường đang đi quả thực đã vời xa bến bãi sông quê hay chiếc cầu gỗ bao năm vẫn mộc mạc. Người ta mang những nội lực sâu thẳm của người xứ mình để thỏa sức vẽ những ban mai cho riêng mình. Nội lực ấy như cỏ, mạnh mẽ như cỏ và cũng bao dung như cỏ để sẵn sàng đón nhận tất cả và vươn lên tất cả. Tiếng quê vọng thầm trong những tự khúc ngày xa. Tiếng quê cũng đã thổ lộ với người ta những tâm tình sâu sắc. Con đường về quê cũng dần trở thành con đường xa nhất khi người ta mãi rong ruổi những phương trời…
Trong cơn sốt mơ màng, tôi nghe loáng thoáng điệu con cò nửa như ngâm nửa như hát. Mẹ ngồi bên giường, vươn tay chạm nhẹ gò má tôi hôi hổi, miệng khe khẽ lời ru: 'Con cò mà đi ăn đêm/ Đậu phải cành mềm, lộn cổ xuống ao…'.
Những gì không lặp lại sẽ dễ lãng quên. Người thân cũng thế, ký ức về một ai đó, sau thời gian dài không gặp sẽ bị im lìm, đóng băng. Một phần nào trong ký ức tôi tưởng chừng như thế, đã im ngủ hơn 14 năm qua tính từ ngày anh từ bỏ cõi trần gian phiền muộn này.