Rạng danh vùng đất kháng chiến

Công trình Khu lăng mộ các bậc sĩ phu yêu nước Tam Kỳ khánh thành vào ngày 10/6/2025. Ảnh: VINH ANH

Kỳ diệu thay, trên xứ cát khô khốc này, lại nảy mầm nhiều hạt giống cách mạng, những con người khí phách không bao giờ bị khuất phục.

Tri ân tiền nhân giữa lòng đất mẹ

Trong cái nắng hanh hao của ngày cuối đông, tôi theo chân những bậc cao niên của khối phố Ngọc Mỹ (phường Quảng Phú) vào thăm công trình Khu mộ các sĩ phu yêu nước Tam Kỳ. Những lát cắt của lịch sử, công trạng của các sĩ phu yêu nước được khắc họa qua từng chữ ngắn gọn, súc tích nhưng không kém phần trang trọng trong mỗi văn bia.

Thắp nén nhang bên mộ phần các sĩ phu yêu nước, ông Đỗ Văn Tòa, Đỗ Ngọc Thanh dù đã qua tuổi “thất thập cổ lai hy”, không chỉ rưng rưng xúc động mà còn tự hào với mảnh đất đã sinh ra những chí sĩ kiên trung, bất khuất. Với họ, những người con ưu tú của làng Ngọc Mỹ xưa không tiếc máu xương ngã xuống vì độc lập, tự do cho dân tộc quả thật là “di sản” tinh thần vô giá, nhắc nhở thế hệ hôm nay rằng, những trang sử hào hùng được viết nên trong quá khứ là nguồn cội của tình yêu quê hương, đất nước.

Các ông Đỗ Văn Tòa (bên phải), Đỗ Văn Thanh thắp hương tri ân các bậc sĩ phu yêu nước Tam Kỳ. Ảnh: HỮU PHÚC

Ngày 10/6/2025, Khu lăng mộ các bậc sĩ phu yêu nước Tam Kỳ được khánh thành, hướng tới kỷ niệm 120 năm thành lập Phủ lỵ Tam Kỳ (1906 - 2026). Công trình bao gồm tường rào, cổng tam quan; bia giới thiệu di tích, bia tưởng niệm; hệ thống điện chiếu sáng và cây xanh... với tổng vốn đầu tư 4,1 tỷ đồng.

Khu mộ các sĩ phu yêu nước Tam Kỳ lọt thỏm giữa rừng phòng hộ, sát đường ven biển Võ Chí Công. Một không gian tưởng niệm thiêng liêng, tọa lạc ở vị trí đẹp, cao ráo. Trong khu lăng mộ là văn bia giới thiệu di tích và từng phần mộ ghi chi tiết tiểu sử, công trạng của các nhân vật lịch sử Hà Đông - Tam Kỳ trong cuộc khởi nghĩa Duy Tân như: Trần Thu, Nguyễn Thược, Lương Đình Thực, Trịnh Uyên, Trần Can. Đây là những nhà nho, nhà giáo, thầy thuốc… có khí tiết lẫm liệt từng tham gia tổ chức và lãnh đạo phong trào chống sưu thuế năm 1908 và cuộc khởi nghĩa của Việt Nam Quang phục hội vào năm 1916.

Một miệng hầm địa đạo Ngọc Mỹ. Ảnh: HỮU PHÚC

Địa đạo chạy dọc con đường bê tông, nằm dưới các bụi tre. Ảnh: HỮU PHÚC

Ông Đỗ Ngọc Thanh, từng là Trưởng thôn Ngọc Mỹ (nay là khối phố Ngọc Mỹ) cho biết, trước đây các di tích, bia mộ các sĩ phu nằm phân tán ở các địa điểm khác nhau. Năm 2012, UBND thành phố Tam Kỳ (cũ) quy tập dấu tích mộ phần các sĩ phu yêu nước, đầu tư xây dựng khu lăng mộ tập trung. Năm 2020, Khu lăng mộ các bậc sĩ phu yêu nước Tam Kỳ được UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh.

Chiến hào của lòng dân

Năm 1964, cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước đi vào giai đoạn ác liệt. Địch lập đồn Núi Cấm và đồn An Hà (phường Quảng Phú). Phía dưới xã Kỳ Trung (nay là xã Tam Xuân), địch lập đồn Mụ Đợi. Địch rải lính càn quét dữ dội, đốt phá làng mạc ở vùng giải phóng Ngọc Mỹ.

Bảng chỉ dẫn vào Di tích lịch sử cấp tỉnh - địa điểm địa đạo Ngọc Mỹ. Ảnh: HỮU PHÚC

Trước tình thế hiểm nguy, để giảm bớt sự hy sinh xương máu của lực lượng du kích Ngọc Mỹ, xã Kỳ Anh, Kỳ Phú và làm bàn đạp ém quân cho lực lượng vũ trang của huyện, tỉnh về chuẩn bị tấn công vào thị xã Tam Kỳ và các đồn bốt của địch nói trên, từ tháng 3/1965 đến năm 1968, đội du kích Ngọc Mỹ chủ công vận động bà con nhân dân, đội thiếu niên âm thầm tổ chức đào địa đạo dưới lòng đất dài hơn 2,5km và hơn 1km hệ thống giao thông hào cùng nhiều hàm ếch dọc các đường làng.

Ông Đỗ Văn Tòa, một trong những người dân từng tham gia đào địa đạo Ngọc Mỹ nhớ rõ mồn một không khí của những đêm bí mật đào hầm với những câu chuyện kể xúc động từ lòng đất. Ông nói, ban ngày địch càn quét nên chỉ vào đêm tối, du kích, thanh thiếu niên mới tranh thủ dùng cuốc, xẻng đào bới, rồi vận chuyển lớp đất cát ra bên ngoài không để lại dấu vết. “Có đêm cao điểm lực lượng huy động cả trăm du kích, thanh thiếu niên trực tiếp đào xuyên lòng đất kéo dài hàng chục mét. Do khu vực này tầng đất cát dễ bị sụt lún nên nhiều đoạn phải dùng tre đan thành tấm che chắn an toàn trong quá trình đào bới”, ông Tòa kể.

Tại địa đạo Ngọc Mỹ, còn có hầm cứu thương ở nhà bà Đề làm nơi sơ cấp cứu du kích, người dân không may bị thương, vừa là chỗ che giấu cán bộ. Nhờ có địa đạo này, đội du kích Ngọc Mỹ và lực lượng vũ trang địa phương tổ chức nhiều trận đánh chống càn và tấn công vào các cứ điểm, đồn bốt của địch.

Không để địa đạo chìm vào quên lãng, trước đây ông Đỗ Xuân Đồng, người con của quê hương Ngọc Mỹ đứng ra vận động xã hội hóa mở con đường bê tông dài hơn 100m chạy men vị trí đường hầm địa đạo.

Đình làng Ngọc Mỹ. Ảnh: HỮU PHÚC

Ông Đỗ Văn Tòa dẫn tôi vào chỗ cửa hầm lộ thiên của địa đạo và cho biết, trước đây khi thi công đoạn đường bê tông, chính quyền địa phương và các bậc cao niên đều giám sát không cho phép tác động vào những đường ngầm địa đạo. Với ông Tòa, dường như mỗi tấc đất, từng bụi tre, viên đá… còn hiện diện ở chiến hào này là mảnh ký ức quá đổi thiêng liêng. Điều gì khiến ông và nhiều người dân địa phương “nặng nợ” với địa đạo? Không một chút đắn đo, ông Tòa khẳng khái: “Đó là những năm tháng không thể nào quên của tuổi trẻ, lịch sử cũng là cội nguồn để tôi nhắc nhớ cháu con rằng phải sống có trách nhiệm và xứng đáng với những gì tiền nhân đã hy sinh”.

Đất nghèo hóa những anh hùng, bao người con ưu tú của Ngọc Mỹ đã anh dũng nằm xuống, làm rạng danh non sông! Địa đạo Ngọc Mỹ được công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh gần 10 năm nay, vì vậy mà chính quyền và người dân nơi đây mong ước di tích sẽ được các cấp có thẩm quyền quan tâm tôn tạo, đầu tư hạ tầng thỏa đáng để cùng với Khu mộ các bậc sĩ phu yêu nước Tam Kỳ, đình làng Ngọc Mỹ… tạo thành chuỗi công trình văn hóa lịch sử giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.

Theo thống kê, thời chiến tranh, vùng đất Ngọc Mỹ có 43 Bà mẹ Việt Nam anh hùng, 323 liệt sĩ, hàng chục thương, bệnh binh và người có công cách mạng.

TRẦN HỮU PHÚC