Nón lá sen xứ Huế: Đánh thức hồn sen trên vành nón

Gần nửa thế kỷ gắn bó với nghề

Tại một không gian trưng bày nghề truyền thống ở Huế, hình ảnh người phụ nữ cần mẫn bên khung nón thu hút sự chú ý của nhiều du khách. Đó là cô Bùi Thị Mí (54 tuổi), người đã có gần nửa thế kỷ gắn bó với nghề chằm nón.

Nghệ nhân Bùi Thị Mí tỉ mỉ cắt tỉa từng phiến lá sen đã qua ép nhiệt phẳng. (Ảnh: H.T)

Sinh ra tại làng nghề Dạ Lê Chánh, phường Vũ Dạ, cô Mí học chằm nón từ khi 6-7 tuổi và bắt đầu chính thức làm nghề từ năm 9 tuổi. Qua nhiều năm, cô chứng kiến những đổi thay của làng nghề khi thị trường tiêu thụ sản phẩm truyền thống ngày càng khó khăn, nhiều người phải bỏ nghề để tìm công việc khác.

Từng đường kim, mũi cước đòi hỏi sự khéo léo và lực tay chuẩn xác để giữ cho phiến lá sen mềm dẻo không bị rách. (Ảnh: H.T)

“Tôi gắn bó với nghề vì thương nghề. Người ta bỏ hết rồi, còn mình thương cái nghề này quá nên cứ bám lấy. Ở nhà, cứ 4-5 giờ sáng gà gáy là tôi đã thức dậy ngồi chằm nón đều đặn, như một thói quen ăn vào máu thịt”, cô Mí chia sẻ.

Khoảng 3-4 năm trở lại đây, cô chuyển sang làm việc tại Không gian trưng bày nghề truyền thống Huế. Công việc không chỉ giúp cô tiếp tục duy trì nghề mà còn tạo điều kiện để trực tiếp giới thiệu kỹ thuật chằm nón, chia sẻ câu chuyện về nghề với du khách.

Công đoạn chằm vành đòi hỏi sự khéo léo, chính xác của người thợ. (Ảnh: H.T)

Theo cô Mí, so với việc sản xuất nón truyền thống, công việc tại không gian trưng bày có thêm ý nghĩa ở chỗ người thợ được gặp gỡ nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, qua đó giúp họ hiểu hơn về giá trị của nghề thủ công.

Kỳ công từ những phiến lá sen

Nón lá sen có hình dáng cơ bản kế thừa chiếc nón truyền thống của Huế với hệ thống 16 nan vành. Tuy nhiên, điểm khác biệt nằm ở chất liệu và quy trình xử lý lá.

Theo những người thợ, lá sen sau khi thu hoạch phải được xử lý cẩn thận. Lá không được phơi trực tiếp dưới ánh nắng để hạn chế tình trạng giòn, gãy và mất đi đặc trưng của chất liệu. Sau đó, lá được cắt thành từng phần và ép phẳng bằng nhiệt. Một lớp vải mỏng được gia cố phía dưới giúp lá tăng độ dai, tạo độ mềm và thuận lợi hơn trong quá trình tạo hình.

Công đoạn chèn lá cũng đòi hỏi kỹ thuật riêng. Nón được cấu tạo với 3 lớp, trong đó lớp giữa sử dụng những phiến lá ngắn nhằm tạo độ cân đối, tránh làm chiếc nón bị dày và ảnh hưởng đến dáng.

Sau khi hoàn thiện phần khung, người thợ tiến hành chằm các vành định hình. Những gân lá lớn được xử lý, cắt tỉa trước khi tiếp tục chằm các lớp lá và hoàn thiện phần chóp, quai nón.

“Làm nón sen phải kiên trì, nóng vội là làm hỏng ngay. Lá sen dẻo mềm nhưng nếu căn lực tay không đều, mũi cước sẽ làm xé phiến lá”, cô Mí cho biết.

Nếu một người thợ lành nghề có thể hoàn thiện 2-3 chiếc nón lá truyền thống trong một ngày thì với nón lá sen, thời gian để hoàn thành một sản phẩm lâu hơn đáng kể. Sự khác biệt về chất liệu khiến từng công đoạn đều phải được thực hiện cẩn trọng.

Một chiếc nón lá sen hoàn thiện với màu xanh tự nhiên, mang dấu ấn riêng của sản phẩm thủ công xứ Huế. (Ảnh: H.T)

Từ sản phẩm thủ công đến trải nghiệm văn hóa

Tại Không gian trưng bày, những chiếc nón lá sen thường nhận được sự quan tâm của du khách. Nhiều người thích thú khi chứng kiến những phiến lá sen được xử lý và tạo hình thành một sản phẩm thủ công có tính ứng dụng.

Bạn Hoàng Minh Trang (22 tuổi, du khách Hà Nội) cho biết, trước đây chỉ biết đến nón bài thơ Huế và khá bất ngờ khi lần đầu nhìn thấy nón lá sen.

“Lần đầu tiên nhìn thấy chiếc nón mang màu xanh tự nhiên với những đường gân lá nổi rõ, mình thực sự ấn tượng. Cầm chiếc nón lên vẫn cảm nhận được hương sen thoang thoảng”, Trang chia sẻ.

Trong khi đó, chị Nguyễn Ngọc Lân, du khách đến từ Đà Nẵng cho rằng việc được trực tiếp quan sát người thợ chằm nón giúp chị hiểu hơn về giá trị của nghề thủ công truyền thống.

“Không ngờ một loài lá mọc dưới nước lại có thể tạo nên chiếc nón vững chắc và tinh xảo đến vậy. Tận mắt thấy nghệ nhân khâu từng mũi cước tỉ mỉ, tôi càng trân trọng giá trị của nghề thủ công”, chị Lân nói.

Đặc biệt, hoạt động trải nghiệm chằm nón dành cho học sinh, sinh viên và du khách đang tạo thêm cơ hội để nghề truyền thống được tiếp cận với thế hệ trẻ. Thay vì chỉ được nhìn thấy sản phẩm hoàn chỉnh, người trải nghiệm có thể trực tiếp tìm hiểu nguyên liệu, kỹ thuật và quá trình tạo nên một chiếc nón.

Gìn giữ nghề bằng cách làm mới

Nón lá sen hiện được phát triển cùng nhiều sản phẩm từ sen khác như trà ướp sen, quạt, túi hay tranh sen. Việc đưa chất liệu sen vào các sản phẩm thủ công không chỉ tạo thêm sự đa dạng cho sản phẩm truyền thống mà còn mở ra hướng khai thác mới phục vụ du lịch.

Với cô Mí, việc đưa nghề chằm nón đến gần hơn với du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ, cũng là một cách để giữ nghề trong bối cảnh nghề truyền thống đứng trước nhiều thay đổi.

“Nón bài thơ đã có từ lâu đời, nhưng nón lá sen ra đời sau này cũng quý giá và độc đáo. Nhìn ngọn lá sen hóa thân thành chiếc nón, tôi càng thêm yêu và tự hào về xứ Huế quê mình. Chỉ mong sau này lớp trẻ sẽ tiếp tục yêu quý và gìn giữ lấy nghề truyền thống này”, cô Mí bộc bạch.

Du khách quốc tế thích thú tìm hiểu quy trình tạo tác nón lá sen tại Không gian trưng bày nghề truyền thống Cố đô. (Ảnh: H.T)

Từ một chất liệu quen thuộc của vùng đất Cố đô, nón lá sen đang trở thành một sản phẩm thủ công có dấu ấn riêng. Sự kết hợp giữa kỹ thuật chằm nón truyền thống và cách làm mới với chất liệu lá sen không chỉ tạo thêm giá trị cho sản phẩm mà còn góp phần đưa câu chuyện về nghề, về văn hóa Huế đến gần hơn với du khách.