Nỗi lo AI đang thay cha mẹ dạy con

Một buổi tối, cậu bé 9 tuổi tò mò hỏi mẹ: "Vì sao con người phải xin lỗi khi làm sai?". Thay vì cùng con trò chuyện, người mẹ bận rộn đưa điện thoại và nói: "Con hỏi AI đi, AI trả lời nhanh lắm". Chỉ vài giây sau, cậu bé nhận được một câu trả lời đầy đủ, logic và dễ hiểu.

Thoạt nhìn, đây là một ví dụ cho thấy công nghệ giúp tiết kiệm thời gian. Nhưng điều đứa trẻ nhận được chỉ là thông tin, còn điều em thực sự cần có thể là một cuộc trò chuyện về cảm xúc, sự đồng cảm và những trải nghiệm của chính gia đình mình.

Đó cũng là khác biệt lớn nhất giữa AI và cha mẹ.

Ảnh minh họa (Nguồn: Chatgpt)

AI có thể giải thích vì sao bầu trời màu xanh, hướng dẫn cách giải một bài toán hay kể một câu chuyện. Nhưng AI không biết đứa trẻ hôm nay đang buồn vì bị bạn xa lánh, không nhận ra ánh mắt thất vọng khi con bị điểm kém hay cái ôm mà con cần sau một ngày mệt mỏi. Những điều ấy chỉ có cha mẹ mới cảm nhận được nếu đủ thời gian lắng nghe và hiện diện.

Theo TS Quách Thu Quế - chuyên gia tâm lý - giáo dục, điều trẻ nhớ lâu nhất không phải là câu trả lời đúng mà là cách cha mẹ cùng con đi tìm câu trả lời. Chính quá trình đặt câu hỏi, trao đổi, tranh luận và chia sẻ mới giúp trẻ hình thành tư duy phản biện, khả năng giao tiếp và sự gắn kết với gia đình.

Tuy nhiên, trong cuộc sống hiện đại, không ít bậc phụ huynh đang dần "ủy quyền" việc đồng hành ấy cho công nghệ. Khi con quấy khóc, chiếc điện thoại được đưa ra để dỗ dành. Khi con hỏi điều gì khó, AI trở thành người trả lời. Khi cần giải trí, YouTube hay TikTok là lựa chọn đầu tiên.

Ban đầu, đó chỉ là giải pháp tạm thời nhưng nếu kéo dài có thể trở thành thói quen của cả cha mẹ lẫn con cái.

“Nhiều gia đình hiện nay vẫn ngồi ăn cơm cùng nhau nhưng mỗi người cầm một chiếc điện thoại. Những cuộc trò chuyện dần thưa vắng. Thay vì kể về một ngày ở trường, trẻ chọn xem video ngắn. Thay vì hỏi bố mẹ về những băn khoăn trong cuộc sống, các em tìm kiếm câu trả lời trên mạng hoặc từ chatbot AI. Điều đáng lo không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở việc công nghệ đang lấp đầy khoảng trống của sự hiện diện trong gia đình”, chuyên gia Thu Quế cho biết.

Chuyên gia cho rằng trẻ nhỏ học bằng cách quan sát nhiều hơn là nghe giảng. Nếu mỗi ngày cha mẹ đều dành phần lớn thời gian cho điện thoại, trẻ cũng sẽ coi màn hình là trung tâm của cuộc sống. Nếu cha mẹ ít trò chuyện, trẻ sẽ dần mất thói quen chia sẻ cảm xúc.

Trong khi đó, AI được thiết kế để đưa ra câu trả lời nhanh chóng và phù hợp với câu hỏi. Điều này rất hữu ích trong học tập, nhưng cũng có thể khiến trẻ quen với việc tìm kiếm đáp án ngay lập tức, thay vì kiên nhẫn suy nghĩ, thử sai hay lắng nghe những góc nhìn khác nhau.

Đáng nói hơn, không phải mọi nội dung AI hoặc mạng xã hội cung cấp đều phù hợp với trẻ em. Nếu thiếu sự đồng hành của người lớn, trẻ có thể tiếp cận những thông tin sai lệch, những quan điểm cực đoan hoặc những nội dung chưa phù hợp với lứa tuổi. Một đứa trẻ chưa đủ khả năng phân biệt đúng – sai rất dễ coi câu trả lời của AI là "chân lý", trong khi AI cũng có thể mắc lỗi hoặc đưa ra thông tin chưa chính xác.

Điều đó càng cho thấy công nghệ không thể thay thế vai trò định hướng của cha mẹ.

Thực tế, AI không phải là "đối thủ" của các bậc phụ huynh. Ngược lại, nếu biết sử dụng đúng cách, đây có thể trở thành một công cụ hỗ trợ hiệu quả. Cha mẹ có thể cùng con dùng AI để tìm hiểu về khoa học, học ngoại ngữ, khám phá lịch sử hay gợi ý ý tưởng sáng tạo. Sau mỗi câu trả lời, hãy hỏi con: "Con có đồng ý không?", "Nếu là con, con sẽ làm gì?", "Theo con còn cách giải thích nào khác?".

Chính những câu hỏi mở ấy sẽ biến AI từ một "người trả lời" thành chất xúc tác cho những cuộc trò chuyện giữa cha mẹ và con.

Chuyên gia Thu Quế khuyến nghị mỗi gia đình nên xây dựng những khoảng thời gian không màn hình, chẳng hạn bữa cơm tối, trước giờ đi ngủ hoặc cuối tuần. Chỉ cần 20–30 phút mỗi ngày để lắng nghe con kể chuyện, đọc sách cùng con hay đơn giản là đi dạo, giá trị mang lại có thể lớn hơn rất nhiều so với hàng giờ trẻ tiếp xúc với thiết bị điện tử.

Trong kỷ nguyên AI, điều con cái cần không phải là cha mẹ biết nhiều hơn máy móc. Không ai có thể nhớ nhiều dữ liệu bằng AI hay tìm kiếm thông tin nhanh hơn internet. Nhưng cha mẹ có một lợi thế mà công nghệ sẽ không bao giờ có được: tình yêu thương, sự thấu hiểu và khả năng nuôi dưỡng nhân cách.

AI có thể dạy trẻ kiến thức. Điện thoại có thể mở ra cả một thế giới thông tin. Nhưng chỉ cha mẹ mới có thể dạy con biết yêu thương, biết chịu trách nhiệm, biết đối diện với thất bại và trở thành một con người tử tế.