Những công trình 'hồi sinh' di sản

 Điện Thái Hòa được ví như "trái tim" của Hoàng cung Huế.

Diện mạo Kinh đô trở lại

Nổi bật là điện Thái Hòa - nơi diễn ra những nghi lễ quan trọng dưới Triều Nguyễn. Sau gần 3 năm trùng tu, công trình đã trở lại với dáng vẻ uy nghi vốn có.

Điện Kiến Trung cũng mở cửa trở lại sau 5 năm phục hồi từ nền móng còn lại sau chiến tranh. Dựa trên các tư liệu lịch sử, ngôi điện được tái hiện với những nét kiến trúc đặc trưng của giai đoạn cuối Triều Nguyễn, giúp du khách hình dung thêm về không gian sinh hoạt của hoàng gia dưới thời vua Khải Định và Bảo Đại.

Sau nhiều năm phối hợp, Huế và Đà Nẵng hoàn thành dự án bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị Hải Vân Quan. Công trình trên đỉnh đèo Hải Vân từng giữ vị trí quan trọng về giao thông, quân sự và giao thương. Sau khi được phục hồi, di tích tiếp tục phát huy giá trị lịch sử, đồng thời trở thành điểm đến trên tuyến kết nối giữa hai địa phương.

Công tác bảo tồn tiếp tục được mở rộng với nhiều dự án quy mô lớn. Đầu năm 2026, dự án tu bổ, tôn tạo và phục hồi thích nghi di tích Quốc Tử Giám và Văn Miếu được khởi công. Theo kế hoạch, dự án trùng tu di tích Văn Miếu sẽ hoàn thành vào cuối năm 2028, Quốc Tử Giám vào năm 2029.

Trước đó, dự án bảo quản, tu bổ và tôn tạo tổng thể Thái Tổ Miếu được triển khai. Công trình đang hoàn tất giai đoạn đầu, chuẩn bị bước vào giai đoạn phục hồi chính điện - nơi thờ 9 vị chúa Nguyễn, từ Nguyễn Hoàng đến Nguyễn Phúc Thuần.

Hàng loạt công trình tiêu biểu khác cũng đã được trùng tu, phục hồi thời gian qua, như: Ngọ Môn, Hiển Lâm Các, cụm di tích Thế Miếu, cung Diên Thọ, Duyệt Thị Đường, cung Trường Sanh, các lăng Đồng Khánh, Minh Mạng, Tự Đức, Khải Định, Cung An Định...

Trong các dự án đang thực hiện, điện Cần Chánh nhận được nhiều sự quan tâm bởi vị trí đặc biệt trong cấu trúc Hoàng cung Triều Nguyễn.

Nằm trên trục dũng đạo, phía sau điện Thái Hòa, điện Cần Chánh từng là nơi vua thiết triều thường nhật, làm việc với Nội các, tiếp các sứ bộ và tổ chức yến tiệc trong những dịp khánh hỷ. Nếu điện Thái Hòa gắn với các đại lễ của triều đình thì điện Cần Chánh gắn với hoạt động điều hành thường nhật của nhà vua.

Sau chiến tranh, công trình chỉ còn nền móng và những đoạn chân tường cũ. Theo ông Hồ Hữu Hành, Giám đốc Công ty cổ phần Tu bổ di tích Huế, để phục hồi ngôi điện này, công tác nghiên cứu, thu thập tư liệu, khảo cứu kiến trúc đã trải qua hàng chục năm. Đến năm 2024, sau quá trình sưu tầm tư liệu, đối chiếu hình ảnh, nghiên cứu kiến trúc và hoàn thiện cơ sở khoa học, dự án mới đủ điều kiện triển khai.

Dự án được khởi công cuối năm 2024, chính thức thi công từ tháng 4/2025, dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2028.

Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế Hoàng Việt Trung cho biết, dự án nhằm phục dựng điện Cần Chánh, đồng thời hoàn chỉnh không gian trung tâm của Tử Cấm thành.

“Khi hoàn thành, điện Cần Chánh cùng Đại Cung Môn và hệ thống cảnh quan sẽ tạo nên sự kết nối liền mạch trên trục dũng đạo của Hoàng cung, vừa đáp ứng yêu cầu bảo tồn, vừa phục vụ người dân và du khách tham quan”, ông Trung nói.

Theo tài liệu đánh giá hệ thống di tích Huế năm 1990, Quần thể di tích Cố đô Huế khi còn nguyên vẹn có khoảng 850 công trình kiến trúc nhưng chỉ còn 460 công trình tồn tại; khoảng 80% hạng mục cần được tu bổ cấp thiết. Nhiều cung điện, thành quách, lăng tẩm chỉ còn nền móng hoặc xuống cấp nghiêm trọng.

Trước thực trạng đó, Chính phủ triển khai nhiều chương trình đầu tư để cứu nguy di sản. Giai đoạn 1996 - 2010, Quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di tích Cố đô Huế bố trí 720 tỷ đồng để trùng tu hơn 80 hạng mục trọng điểm. Giai đoạn 2010 - 2020, hơn 2.300 tỷ đồng tiếp tục được đầu tư để bảo tồn, tu bổ và phục hồi trên 170 công trình.

Thêm nguồn lực từ quốc tế

Bên cạnh nguồn lực trong nước, hợp tác quốc tế là một phần quan trọng trong quá trình bảo tồn di sản Huế suốt hơn bốn thập kỷ qua. Từ lời kêu gọi cứu nguy di sản Huế của UNESCO năm 1981 đến khi Quần thể di tích Cố đô Huế được ghi danh năm 1993, Huế từng bước tiếp cận các phương pháp, kỹ thuật và kinh nghiệm bảo tồn của thế giới.

Đến nay, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã triển khai 55 chương trình, dự án hợp tác quốc tế với sự tham gia của 15 chính phủ, hơn 50 tổ chức phi chính phủ và trên 10 tổ chức tư vấn quốc tế, huy động nguồn lực hơn 10,5 triệu USD.

Các chương trình hợp tác với UNESCO, Đại học Waseda (Nhật Bản), Quỹ Đại sứ Hoa Kỳ về bảo tồn văn hóa (AFCP), Quỹ Bảo tồn Thế giới (WMF), các chuyên gia Đức, Hàn Quốc cùng nhiều tổ chức khác đã hỗ trợ Huế về kinh phí, kỹ thuật và đào tạo nhân lực.

Việc sưu tầm tư liệu ở nước ngoài, đặc biệt tại Pháp, cũng bổ sung nhiều hồ sơ kiến trúc có giá trị, phục vụ nghiên cứu và phục hồi các công trình như điện Thái Hòa, điện Kiến Trung và điện Cần Chánh.

Cùng với trùng tu kiến trúc, các chương trình hợp tác còn tập trung vào nghiên cứu vật liệu truyền thống, khảo cổ học, bảo tồn hiện vật, đào tạo chuyên môn và chuẩn hóa quy trình bảo tồn.

“Một hướng hợp tác mới đang được đẩy mạnh là chuyển đổi số”, ông Hoàng Việt Trung nói.

Các công nghệ như quét laser 3D, mô hình thông tin công trình di sản (HBIM), Digital Twin, thực tế tăng cường (AR) và thực tế mở rộng (XR) được ứng dụng để lưu giữ dữ liệu hiện trạng, hỗ trợ nghiên cứu, trùng tu và xây dựng những hình thức trải nghiệm mới.

Theo ông Trung, bảo tồn di sản phải gắn với việc đưa di sản vào đời sống.

“Bảo tồn phải gắn với khai thác hợp lý, phát huy giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể, tạo thêm sản phẩm du lịch, tạo nguồn lực để tiếp tục tái đầu tư cho công tác bảo tồn”, ông Trung nhấn mạnh.

Định hướng này được cụ thể hóa trong Đề án “Khai thác, phát huy giá trị Quần thể di tích Cố đô Huế đến năm 2035” vừa được Chủ tịch UBND thành phố Huế phê duyệt tại Quyết định số 2376/QĐ-UBND.

Theo đề án, di sản được đặt trong hệ sinh thái kinh tế di sản với nhiều hướng khai thác như giáo dục di sản, công nghiệp văn hóa, kinh tế đêm, chuyển đổi số, trải nghiệm sáng tạo, trình diễn nghệ thuật, làng nghề truyền thống, thời trang di sản và các sản phẩm lưu niệm.

Các ứng dụng thực tế ảo, audio guide đa ngôn ngữ, bản đồ số, 3D mapping, hologram cũng được tính đến nhằm tăng khả năng tiếp cận và trải nghiệm di sản.

Từ những công trình chỉ còn nền móng đến các dự án đang được triển khai, diện mạo Kinh đô Huế từng bước được phục hồi. Việc bảo tồn cũng ngày càng gắn với khai thác hợp lý, tạo nguồn lực để tiếp tục gìn giữ di sản.