Người nặng lòng gìn giữ văn hóa dân tộc Dao

Ông Phùng Thanh Khang (thứ 3 từ trái sang) trao đổi văn hóa, chữ viết của người Dao với các học viên.

Giữa thôn Phú Sơn, nơi những nếp nhà của đồng bào Dao quần chẹt nép mình bên sườn núi, hình ảnh ông Phùng Thanh Khang (68 tuổi) lặng lẽ ngồi bên những trang chữ cổ đã trở nên quen thuộc. Ở tuổi xế chiều, mái tóc đã bạc theo năm tháng, nhưng mỗi khi nhắc đến chữ Nôm Dao, ánh mắt ông vẫn ánh lên niềm say mê hiếm thấy.

Với ông Khang, chữ Nôm Dao không đơn thuần là công cụ ghi chép, mà là linh hồn của dân tộc. Ông Khang, cho biết: “Chữ viết ghi lại lời ca, phong tục, nghi lễ, đạo lý sống của người Dao. Nếu chữ mất đi, bản sắc và ký ức của dân tộc cũng dần phai nhạt”.

Sinh ra ở thôn Phú Sơn, vùng đất có 98% dân tộc Dao sinh sống, ông Khang lớn lên trong gia đình có truyền thống nghiên cứu, gìn giữ văn hóa, chữ viết... của người Dao nên từ nhỏ đã được nghe ông bà, cha mẹ kể về những nghi lễ truyền thống như lễ cấp sắc, tết nhảy, lễ tạ mả... Những câu chuyện ấy gắn liền với các bản sách viết tay bằng chữ Nôm Dao được lưu giữ trong từng gia đình, từng dòng họ. Chính từ đó, niềm say mê chữ viết cổ của dân tộc đã nhen nhóm trong ông. Ông Khang chia sẻ: “Từ nhỏ tôi đã được bố truyền dạy về văn hóa, tập quán, ngôn ngữ, chữ viết dân tộc Dao quần chẹt, trong đó có rất nhiều sách cổ, như: Đại sư ca; quyển 24 đoạn và 36 đoạn ca từ, 7 đoạn ca khúc dài gần 400 trang (sách dùng cho việc cấp sắc và hoàn nguyện, tết Nhảy của người Dao quần chẹt) và quyển các loại sớ... Với tinh thần ham học, tìm hiểu và mong muốn được lưu giữ những bản sắc văn hóa truyền thống và kho tàng tri thức bản địa của dân tộc, bản thân tôi không ngừng học tập, nghiên cứu, bổ sung thêm kiến thức để gìn giữ, bảo tồn và làm giàu thêm nét đặc sắc cho vốn văn hóa đã học”.

Khi còn trẻ, trong điều kiện thiếu thốn tài liệu, ông Khang tự mày mò học chữ Nôm Dao từ những cuốn sách cũ, những bản ghi chép đã ố vàng theo thời gian. Ông lặn lội khắp các bản làng trong và ngoài xã, tìm gặp các cụ cao niên biết chữ để nhờ đọc, giảng giải từng ký tự, từng câu chữ. Có những chuyến đi kéo dài hàng tuần, thậm chí cả tháng, chỉ để ghi chép lại vài trang tư liệu quý.

Sự bền bỉ ấy giúp ông trở thành một trong những người am hiểu chữ Nôm Dao sâu sắc nhất, nhì ở vùng đất Phú Sơn, rồi cả xã Cẩm Châu (cũ). Không chỉ đọc thông, viết thạo, ông còn dịch, giải thích ý nghĩa các văn bản cổ cho lớp trẻ hiểu được tinh thần, triết lý sống ẩn sau từng con chữ. Nhiều thanh niên Dao tìm đến học ông, không chỉ để biết chữ, mà để hiểu về cội nguồn dân tộc mình. Song, qua những người trẻ đến tìm hiểu ấy, ông Khang nhận ra văn hóa, chữ viết của đồng bào Dao đang có nguy cơ mai một trước dòng chảy của thời đại. Do đó, từ năm 2019, với sự hỗ trợ của Ban Dân tộc tỉnh (nay là Sở Dân tộc và Tôn giáo), ông Phùng Thanh Khang đã cùng những người am hiểu chữ Nôm Dao xây dựng kế hoạch bảo tồn bài bản thông qua các lớp học cộng đồng.

Theo thống kê, từ năm 2019 đến nay, ông Khang đã mở và tham gia truyền dạy chữ Nôm Dao cho 7 lớp với 280 học viên thuộc các xã Cẩm Vân, Cẩm Thạch, Nguyệt Ấn... Thông qua những lớp học, không chỉ hướng dẫn cách đọc, cách viết chữ Nôm Dao, mà còn lồng ghép các giá trị đạo đức, nhân nghĩa, cách ứng xử trong gia đình và cộng đồng.

Ông Nguyễn Quyết Chiến, Phó trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Cẩm Vân, cho biết: “Ông Khang là tấm gương tiêu biểu trong việc gìn giữ văn hóa truyền thống. Nhờ sự tâm huyết của ông, nhiều giá trị tưởng chừng bị lãng quên đã được khơi lại, truyền nối cho thế hệ trẻ. Những cuốn sách cổ mà ông Khang lưu giữ, biên soạn, ghi chép lại không chỉ là giáo trình học tập quý giá mà còn là minh chứng sống động cho hành trình giữ gìn hồn cốt văn hóa Dao trong dòng chảy hiện đại”.

Với những cống hiến và đóng góp của mình trong gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống của người Dao, ông Phùng Thanh Khang đã được nhận Bằng khen của UBND tỉnh Thanh Hóa các năm 2012, 2022, 2023 và nhiều giấy khen của UBND huyện Cẩm Thủy cũ.