Ngân vang những 'thanh âm di sản'

Tiết mục hát then đàn tính tại chương trình giao lưu các làn điệu dân ca quê hương tại xã Bằng Mạc

Với đồng bào các dân tộc Tày, Nùng…, âm nhạc dân gian không đơn thuần là hình thức sinh hoạt tinh thần mà còn gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng, phong tục, tập quán. Làn điệu then ngân vang trong những nghi lễ cầu an, cầu mùa; câu sli, lượn mượt mà cất lên trong ngày hội xuân hay những buổi giao duyên. Qua thời gian, mỗi thanh âm trở thành ký ức cộng đồng, phản ánh cách con người ứng xử với thiên nhiên, với xã hội và với chính mình.

Một buổi tối cuối tháng 1/2026, trong chuyến công tác về xã Bằng Mạc và được tham gia chương trình công bố quyết định thành lập các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, giao lưu các làn điệu dân ca quê hương với chủ đề “Kết nối hồn then - Lan tỏa bản sắc Tày - Nùng”. Trong số 33 câu lạc bộ văn hóa, thể thao, văn nghệ quần chúng được thành lập lần này, phần lớn là các câu lạc bộ bảo tồn, phát huy các giá trị dân ca dân vũ như câu lạc bộ văn nghệ dân gian Tày - Nùng (hát then đàn tính, múa chầu, sli, lượn...); câu lạc bộ văn nghệ quần chúng; câu lạc bộ dân ca - dân vũ; câu lạc bộ văn nghệ tại các trường học... Trong chương trình, các đại biểu, khán giả được thưởng thức 21 tiết mục hát then, hát sli, phong slư, múa chầu then, múa xiên tâng... với sự trình diễn của các thành viên câu lạc bộ, nghệ nhân, diễn viên quần chúng đến từ các thôn, trường học xã Bằng Mạc và các đơn vị của tỉnh, xã Vạn Linh, xã Yên Phúc.

Ông Phương Hải Ngư, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Dân ca Bằng Hữu, xã Bằng Mạc chia sẻ: Là một trong những câu lạc bộ được thành lập và biểu diễn giao lưu trong chương trình lần này, chúng tôi đã đem đến cho khán giả những tiết mục hát then đàn tính đặc sắc, gồm cả then cổ và then mới. Bản thân tôi cũng như các thành viên trong câu lạc bộ đều mong muốn những câu hát, thanh âm của ông cha sẽ được lưu truyền mãi đến các thế hệ trẻ sau này.

Nếu như đồng bào Tày, Nùng có hát then, hát sli thì với đồng bào Sán Chỉ tại xã Thống Nhất, hát Xắng Cọ là giá trị văn hóa vô giá, kết tinh sâu sắc trong đời sống tinh thần từ bao đời nay. Xắng Cọ (theo tiếng địa phương là xướng ca) là hình thức hát đối đáp nam nữ có tính cộng đồng rất cao. Dựa trên không gian và thời gian diễn xướng, người Sán Chỉ chia Xắng Cọ thành ba thể loại chính là: Xắng Cọ (Hát đêm); Chục Cọ (Hát ngày) và Cáng Cọ. Tuy nhiên, người Sán Chỉ thường gọi chung cho các hình thức hát này là Xắng Cọ. Những năm qua, để những điệu xắng cọ luôn vang lên khắp bản làng Sán Chỉ, chính quyền địa phương đã có nhiều giải pháp thiết thực, trong đó, khơi dậy ý thức bảo tồn của chính cộng đồng người dân.

Bà Vi Trung Thu, Trưởng Phòng Văn hóa – Xã hội xã Thống Nhất cho biết: Hằng năm, xã duy trì việc tổ chức hát Xắng Cọ tại các thôn, xã và liên xã; đồng thời khuyến khích đưa các tiết mục Xắng Cọ vào biểu diễn trong các dịp lễ, kỷ niệm, ngày hội của thôn, xã và trong sinh hoạt văn hóa của mỗi gia đình. Cùng với đó, xã đẩy mạnh việc thành lập, nhân rộng các câu lạc bộ hát Xắng Cọ, tạo môi trường để di sản được thực hành thường xuyên. Tháng 9/2025, UBND xã Thống Nhất đã phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức lớp truyền dạy, bảo tồn và phát triển các làn điệu Xắng Cọ truyền thống cho 57 học viên ở nhiều độ tuổi, trong đó có học sinh trên địa bàn. Đây được xem là tín hiệu tích cực, góp phần gìn giữ và lan tỏa thanh âm Xắng Cọ trong đời sống hiện đại.

Song song với nỗ lực từ cơ sở, ngành chức năng của tỉnh cũng đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn và phát huy giá trị thanh âm di sản. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tổ chức kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa các loại hình dân ca, dân nhạc; mở lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ; hỗ trợ nghệ nhân trong hoạt động truyền nghề. Nhiều di sản âm nhạc tiêu biểu đã được ghi âm, ghi hình, số hóa, tạo cơ sở cho việc bảo tồn lâu dài và quảng bá hiệu quả.

Lưu giữ thanh âm di sản nơi xứ Lạng không chỉ là bảo tồn những giai điệu xưa, mà còn là gìn giữ ký ức, bản sắc và hồn cốt văn hóa của vùng đất biên cương. Để rồi, giữa nhịp sống hiện đại, những thanh âm mộc mạc ấy vẫn tiếp tục ngân vang, bồi đắp đời sống tinh thần, làm giàu thêm bản sắc văn hóa Lạng Sơn hôm nay và mai sau.

ĐỨC TÂM