Mưu sinh mùa 'thạch biển'

Ngư dân vùng biển xã Đồng Tiến (Hà Tĩnh) đánh bắt sứa.

Loài hải sản này mang lại nguồn thu đáng kể, trở thành điểm tựa sinh kế cho hàng trăm hộ dân ven biển Hà Tĩnh mỗi dịp đầu năm.

Lộc biển

Khi những đợt gió mùa Đông Bắc đã lùi dần ra xa, biển dịu lại sau những ngày dài dữ dội, cũng là lúc ngư dân vùng biển Hà Tĩnh bước vào một mùa mưu sinh đặc biệt - mùa sứa.

Tinh mơ, Mặt trời còn chưa ló dạng, vùng biển thôn Đông Văn (xã Đồng Tiến, Hà Tĩnh) đã bắt đầu thức giấc. Trong làn sương mỏng, những bóng người thấp thoáng trên cát, những chiếc xe kéo nằm im chờ đợi.

Hừng đông vừa chạm ngõ, ngoài khơi xa, những chấm đen li ti dần hiện rõ. Đó là những con thuyền công suất nhỏ khoảng 24CV trở về sau chuyến biển ngắn. Từ bờ cát, tiếng gọi nhau í ới vang lên: “Về rồi! Về rồi”. Chỉ trong chốc lát, không khí như được hâm nóng, đánh thức cả một vùng bãi ngang.

Một chiếc thuyền máy rẽ sóng tiến vào bờ, khoang thuyền đầy ắp thứ “lộc biển” trong veo, mềm nặng. Nước biển từ lòng thuyền tràn ra, chảy dài trên cát, mang theo mùi mặn mòi đặc trưng của loài nhuyễn thể.

Khệ nệ kéo con sứa nặng hơn 30kg xuống thúng, ông Phan Văn Lý (63 tuổi) cho biết thuyền ông rời bến từ 4 giờ sáng. Chuyến này, ông thu được hai xe sứa, tương đương khoảng 5 tạ, trong đó có nhiều con nặng từ 30 đến 40kg. “Loài này mềm, trơn, khó cầm, kéo không quen vừa tuột lại gây ngứa”, ông Lý nói, tay vẫn thoăn thoắt gỡ sứa.

Không lâu sau, thuyền của ngư dân Trần Văn Lộc (48 tuổi) cũng cập bờ. Chưa kịp nghỉ tay, anh cùng bạn thuyền nhanh chóng chuyển sứa lên bãi. Những con sứa nặng từ 30 - 40kg, trơn tuột và khó giữ, đòi hỏi cả sức lực lẫn kinh nghiệm của người làm nghề.

“Đầu mùa năm nay sứa nhiều hơn hẳn. Mấy hôm nay, ngày nào cũng được 5 đến 8 tấn. Có hôm thời tiết thuận lợi, gia đình tôi đi 3 - 4 chuyến, tổng cộng được khoảng 10 tấn sứa. Nhờ vậy, mỗi lao động có thể thu hơn 5 triệu đồng/ngày”, anh Lộc nói nhanh, giọng phấn chấn sau chuyến biển thuận lợi.

Trên bãi, những chiếc xe kéo đã chờ sẵn. Từng mẻ sứa được chất cao như những khối thạch khổng lồ. Tiếng bánh xe lạo xạo trên cát, tiếng nước đổ ào ào, tiếng người gọi nhau hối hả... tất cả hòa quyện, tạo nên một bản hòa âm sống động của lao động miền biển.

Tại vùng bãi ngang, nơi điều kiện đánh bắt còn nhiều hạn chế, nghề khai thác sứa cùng các chuyến biển gần bờ trở thành lựa chọn phù hợp với nhiều hộ ngư dân. Không cần tàu công suất lớn hay vươn khơi xa, chỉ với thuyền khoảng 24CV, vài lao động và bộ lưới dài, họ có thể khai thác ở khu vực cách bờ 1 đến 3 hải lý, mỗi chuyến kéo dài vài giờ rồi quay về. Khi gặp đúng luồng sứa, thuyền có thể chở đầy khoang, sản lượng đạt 3 - 4 tấn sau mỗi chuyến.

Nhưng cũng không vì vậy mà “dễ ăn”. Cái gọi là “trúng luồng” mà ngư dân thường nhắc đến thực chất là kết quả của kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm. Nhìn màu nước, đoán hướng gió, đọc dòng chảy - những yếu tố tưởng chừng vô hình lại quyết định thành bại của cả chuyến đi.

“Đánh sứa phải biết nhìn nước. Nước đổi màu là biết có sứa hay không. Nhìn vậy chứ nhiều người mới, có khi không đủ tiền dầu máy”, ngư dân Nguyễn Đình Vinh chia sẻ kinh nghiệm. Chuyến này, thuyền ông được khoảng 7 tạ sứa. Ông cho biết, mùa khai thác sứa thường chỉ kéo dài vài tháng, từ tháng Giêng đến hết tháng 3 âm lịch.

Năm nay, mùa sứa đến sớm hơn, sản lượng đầu mùa cũng khá dồi dào. Mỗi chuyến ra khơi chỉ vài giờ, nhưng nếu gặp luồng sứa lớn, mỗi thuyền có thể khai thác được sản lượng đáng kể, mang về nguồn thu không nhỏ cho người dân vùng bãi ngang.

Trong bối cảnh giá xăng dầu tăng cao, những chuyến biển kéo dài chỉ vài giờ, không phải vươn khơi xa, không tiêu tốn nhiều nhiên liệu nhưng vẫn mang lại nguồn thu ổn định đã giúp ngư dân Hà Tĩnh duy trì sinh kế. Đặc điểm khai thác linh hoạt, có thể ra khơi và quay về trong ngày, cho phép ngư dân chủ động điều chỉnh theo điều kiện thời tiết, qua đó giảm áp lực chi phí và rủi ro so với nhiều nghề biển khác.

Khi những chiếc thuyền đầy sứa vừa cập bờ, ngư dân đã khẩn trương bốc xuống các xe kéo 'tăng bo' vào bờ.

Hành trình của “lộc biển”

Từ bãi cát, những xe kéo chất đầy sứa liên tục được vận chuyển về các điểm thu mua. Hoạt động khai thác trên biển nhanh chóng chuyển sang khâu tập kết và xử lý trên bờ. Tại các cơ sở chế biến ở xã Đồng Tiến, sứa được đưa vào sơ chế ngay trong buổi sáng để đảm bảo chất lượng.

Khi thuyền vừa cập bến, lực lượng thu mua đã có mặt với xe kéo, thùng xốp, xô chậu, khay nhựa để tiếp nhận sứa. Sứa được phân loại sơ bộ theo kích cỡ ngay tại bãi trước khi vận chuyển về nơi chế biến. Giá thu mua dao động từ 25.000 - 30.000 đồng mỗi nụ, tùy theo độ lớn và độ dày của thân sứa. Việc mua bán diễn ra trực tiếp giữa ngư dân và người thu mua, không qua nhiều khâu trung gian.

Sau khi đưa về cơ sở, sứa được xử lý trong ngày. Những con sứa lớn được cắt thành từng phần, sau đó rửa bằng nước biển để giữ độ giòn tự nhiên. Công đoạn này yêu cầu thực hiện liên tục, tránh để sứa bị biến chất. Toàn bộ cơ thể sứa đều được sử dụng cho chế biến thực phẩm. Trong đó, phần chân sứa có giá trị cao nhất, khoảng 50.000 đồng/kg; phần thân có giá từ 10.000 - 15.000 đồng/kg, tùy theo chất lượng.

Sau sơ chế, sứa tiếp tục được ngâm với các loại lá truyền thống như lá lấu, lá dung. Đây là công đoạn quan trọng nhằm khử độc, giảm mùi tanh và tạo độ giòn cho sản phẩm. Thời gian ngâm và tỷ lệ phối trộn được các cơ sở điều chỉnh dựa trên kinh nghiệm thực tế để đảm bảo chất lượng thành phẩm.

Năm nay, do điều kiện thời tiết thuận lợi, sản lượng sứa đầu mùa tương đối cao, giá thu mua ổn định. Đây là giai đoạn tập trung cả hoạt động khai thác, thu mua và chế biến, diễn ra liên tục trong ngày, chủ yếu vào buổi sáng.

Tại các nhà xưởng, công nhân được phân công theo từng công đoạn cụ thể. Một nhóm thực hiện việc cắt, nhóm khác rửa và phân loại, nhóm còn lại đảm nhiệm khâu ngâm và đóng gói. Tùy theo sản lượng mỗi ngày, các cơ sở có thể huy động thêm lao động thời vụ để đáp ứng tiến độ xử lý.

Ông Nguyễn Đình Dung, chủ một cơ sở chế biến tại địa phương, cho biết: “Trong những ngày đầu mùa, đơn vị đã thu mua gần 300 tấn sứa từ ngư dân. Theo kế hoạch, nếu điều kiện thời tiết thuận lợi và nguồn cung duy trì ổn định, tổng sản lượng thu mua trong cả vụ có thể đạt khoảng 1.200 tấn. Để đáp ứng khối lượng này, cơ sở đã tăng số lượng lao động và bố trí lại quy trình làm việc nhằm rút ngắn thời gian xử lý”.

Những con sứa trắng muốt bồng bềnh như những khối thạch khổng lồ.

Một xưởng thu mua chế biến sứa tại khu vực biển Đồng Tiến.

Chế biến sứa ngay trên bãi biển.

Sứa sau khi được sơ chế trở thành nguyên liệu cho nhiều món ăn hấp dẫn như sứa chấm, nộm sứa, gỏi sứa...

Theo các cơ sở thu mua, năm nay sứa xuất hiện sớm hơn so với mọi năm. Sản lượng đầu mùa tương đối lớn, nhiều thuyền có thể khai thác hàng tấn sứa mỗi ngày. Nguồn cung vì vậy được đưa vào bờ liên tục trong buổi sáng, tạo áp lực cho khâu sơ chế phải thực hiện nhanh và đồng bộ.

Bà Thuần, chủ cơ sở chế biến hải sản Liêm Thuần, cho hay sứa sau khi sơ chế được tiêu thụ tại nhiều địa phương. Đây là nguyên liệu quen thuộc trong các món như gỏi sứa, nộm sứa, sứa chấm mắm ruốc. Nhu cầu tiêu thụ thường tăng vào mùa nắng nóng nhờ đặc tính giòn, mát, dễ chế biến. Hiện nay, lượng sứa thu mua tại cơ sở vẫn duy trì ở mức cao để phục vụ thị trường trong và ngoài tỉnh.

“Hoạt động chế biến sứa tại địa phương chủ yếu dựa trên phương pháp thủ công, kết hợp kinh nghiệm truyền thống. Các công đoạn như cắt, rửa, ngâm lá đều được thực hiện trực tiếp, chưa có sự tham gia nhiều của máy móc. Tuy vậy, quy trình vẫn đảm bảo đáp ứng khối lượng lớn trong thời gian ngắn nhờ sự phối hợp giữa các lao động”, vừa thoăn thoắt cắt sứa, bà Thuần nói.

Ngoài việc bán trực tiếp cho các cơ sở thu mua, một số hộ dân tiến hành sơ chế sứa ngay tại bãi biển. Các dụng cụ như chậu nước biển, dao cắt và lá xử lý được chuẩn bị sẵn. Sau khi sơ chế, sản phẩm được đưa ra các chợ địa phương để tiêu thụ. Cách làm này giúp tăng giá trị so với bán sứa tươi nguyên con.

Gần trưa, khi nắng bắt đầu gay gắt, lượng sứa từ các chuyến biển đã được xử lý xong, hoạt động tại bãi và các cơ sở chế biến tạm thời lắng xuống. Tuy nhiên, vào những ngày thời tiết thuận lợi, chu trình này sẽ tiếp tục lặp lại trong nhiều ngày liên tiếp cho đến khi kết thúc mùa vụ.

Dẫu đến nhanh, đi nhanh, mùa khai thác sứa vẫn mang lại nguồn thu đáng kể, góp phần tạo sinh kế ổn định cho hàng trăm hộ dân ven biển mỗi dịp đầu năm.