Mở hướng sinh kế từ cây chè hoa vàng ở Na Lợt

Khánh Ly - Thanh Phúc / Trình bày: Hồng Toại • 24/01/2026

---------------o0o---------------

Sáng cuối Đông, trong làn sương mù còn phủ kín đỉnh Dông Na Lợt, những gốc chè hoa vàng lặng lẽ thức dậy sau mùa thu hái. Từ loài cây rừng từng bị đốn làm củi, chè hoa vàng nay được người dân Na Lợt gìn giữ, nhân trồng, chế biến và liên kết tiêu thụ, trở thành đặc sản có giá trị kinh tế cao, mở ra hướng sinh kế bền vững cho đồng bào miền núi.

Đã quá trưa, song trên đỉnh núi cao Dông Na Lợt, sương mù vẫn dày đặc, quấn quanh những triền rừng, anh Moong Văn Miên - Trưởng bản Na Lợt (xã biên giới Nhôn Mai) cùng ông Xeo Văn Tình - người dân trong bản chậm rãi dẫn chúng tôi băng qua những lối mòn quen thuộc dẫn lên rừng chè hoa vàng.

Rừng chè lúc này đã bắt đầu vãn mùa hoa. Những cây chè hoa vàng thân phủ rêu mốc trắng, cao 4-5m, tán vươn rộng, chỉ còn lác đác vài nụ muộn. Nhiều cây đã bật lộc non, những búp lá đỏ ối, mướt mát, báo hiệu một chu kỳ sinh trưởng mới. Ông Xeo Văn Tình, người đã gắn bó cả đời với khu rừng này chậm rãi kể lại: “Trước kia, Dông Na Lợt có rất nhiều chè hoa vàng cổ thụ. Cây cao 5-7m, gốc to nửa mét, cành nhánh xum xuê.

Người dân bản Na Lợt, xã Nhôn Mai dẫn khách băng qua những lối mòn thăm rừng chè hoa vàng. Ảnh: K.L

Thế nhưng, khi ấy, người dân chưa hề biết đến giá trị dược liệu của loài cây này. Chè hoa vàng đơn giản chỉ được xem là cây rừng bình thường, bị đốn chặt làm củi đun, làm cọc bờ rào quanh nhà. Chặt thì chặt vậy thôi, nhưng cây này khỏe lắm. Gốc bị hạ rồi vẫn đâm chồi, mọc thành nhiều nhánh, lại vươn lên cho hoa”, ông Tình nói. Chính sức sống mãnh liệt ấy đã giúp chè hoa vàng âm thầm tồn tại, chờ đến ngày được “đánh thức”.

Cây chè hoa vàng búp lá đỏ ối, mướt mát, báo hiệu một chu kỳ sinh trưởng mới. Ảnh: T.P

Khoảng hơn 10 năm trước, khi thông tin về công dụng của chè hoa vàng dần lan rộng, thương lái tìm đến bản làng hỏi mua hoa, búp với giá cao, người dân mới nhận ra giá trị của loài cây từng bị lãng quên. Mùa hoa đến, bà con vào rừng hái chè theo kiểu tận thu, mạnh ai nấy làm. Không ít cây bị gãy cành, kiệt sức, thậm chí suy kiệt vì bị khai thác quá mức.

Thực trạng ấy chỉ chấm dứt khi ông Kha Dương Tiến – nguyên Chủ tịch UBND xã Nhôn Mai (cũ) – nhận ra tiềm năng của chè hoa vàng và định hướng bà con thay đổi cách ứng xử với rừng. Thay vì chặt hạ, tận thu, người dân được vận động khoanh nuôi, bảo vệ, thu hái có chọn lọc. Dân bản cũng tự ngồi lại với nhau, thống nhất quy ước: không đào gốc, không bẻ cành, không hái kiệt hoa. Mỗi mùa, để lại một phần hoa già cho cây kết hạt, rụng xuống, nảy mầm thành cây con.

Sau hơn một thập kỷ được khoanh nuôi, bảo vệ, những cánh rừng chè hoa vàng trên đỉnh Dông Na Lợt đang hồi sinh mạnh mẽ. Nơi từng in dấu những gốc cây bị đốn hạ làm củi, nay phủ kín màu xanh của chè non vươn lên từ hạt rụng và chồi tái sinh. Xen giữa tầng cây già là lớp cây trung niên và cây con mọc dày, tạo thành quần thể liên hoàn, bền vững.

Từ chỗ bị lãng quên, chè hoa vàng đã thực sự “đổi đời”, góp phần giữ rừng, giữ sinh kế và tạo động lực để người dân gắn bó hơn với núi rừng quê hương.

Trưởng bản Mong Văn Miên thu hoạch chè hoa vàng cuối vụ. Ảnh: KL

Rừng chè hoa vàng đang vào thời kỳ sinh trưởng ở bản Na Lợt, xã Nhôn Mai. Ảnh: TP

Trưởng bản Na Lợt Moong Văn Miên giới thiệu một gốc chè hoa vàng lâu năm. Ảnh; TP

Chè hoa vàng ở Na Lợt phát triển tốt, búp to. Ảnh: K.L

Không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ rừng tự nhiên, người Na Lợt còn đưa chè hoa vàng về trồng ngay trong vườn nhà. Người tiên phong là ông Xeo Văn Tình.

Từ vài cây giống ban đầu, đến nay, khu vườn của ông đã có khoảng 3.000 cây chè hoa vàng, trong đó 500 cây đã cho thu hoạch ổn định. “Vụ hoa vừa rồi, gia đình tôi bán được khoảng 7 triệu đồng. Giờ cây vãn hoa, còn ít bông trên cao tôi để lại cho ra hạt, rồi ươm giống”, ông Tình chia sẻ. Theo ông, chè hoa vàng rất “dễ tính”. Cây hợp thổ nhưỡng, khí hậu Na Lợt, ít sâu bệnh, không cần tưới nước thường xuyên, chủ yếu phát quang gốc, làm cỏ và bón thêm ít phân hữu cơ.

Ông Xeo Văn Tình, bản Na Lợt là người tiên phong đưa chè hoa vàng về trồng trong vườn nhà. Ảnh: K.L

Ông Xeo Văn Tình thu hoạch chè hoa vàng. Ảnh: K.L

Hoa, búp chè tươi hái đến đâu, thương lái thu mua hết đến đó với giá khoảng 250.000 đồng/kg ngay tại bản. Người dân không phải sấy, phơi thủ công như trước, giảm đáng kể công sức, rủi ro trong bảo quản. Nhờ vậy, nhiều hộ có thêm nguồn thu từ 5-10 triệu đồng mỗi mùa hoa, khoản tiền không nhỏ với người dân vùng miền núi còn nhiều khó khăn.

Đến nay, Na Lợt có hơn 3ha chè hoa vàng mọc tự nhiên và đã ươm, nhân rộng thành công khoảng 15ha. Người dân coi mỗi gốc chè như tài sản chung của bản, cùng nhau gìn giữ, chăm sóc. Chè hoa vàng dần trở thành đặc sản nổi bật của địa phương, được các cấp, ngành quan tâm định hướng phát triển.

Không dừng ở sản xuất thô, năm 2022, Tổ hợp tác Chế biến và Kinh doanh Chè hoa vàng Na Lợt được thành lập với 21 thành viên. Tổ HTX đảm nhận toàn bộ quy trình từ tập kết nguyên liệu, sấy lạnh, sơ chế, đóng gói đến trưng bày, giới thiệu sản phẩm. Mục tiêu là nâng tầm giá trị, hướng tới xây dựng sản phẩm OCOP đặc trưng của vùng cao Nhôn Mai.

Người dân Na Lợt thu hoạch chè hoa vàng từ cây và bán tươi hoặc sấy lạnh. Ảnh: T.P

Theo bà Bùi Thị Lan - cán bộ xã Nhôn Mai, trước đây người dân thường hái hoa chưa đúng độ, hoặc bảo quản chưa tốt khiến hoa bị dập, giảm chất lượng. Sau khi được tập huấn, tuyên truyền, bà con đã biết hái hoa đúng lứa, bảo quản bằng ống nứa để giữ độ tươi, màu sắc và dược tính.

Chị Bùi Thị Lan, cán bộ xã Nhôn Mai giúp dân thu hoạch chè hoa vàng. Ảnh: T.P

Từ việc quảng bá trên mạng xã hội, cán bộ xã Nhôn Mai đã hỗ trợ người dân tiêu thụ chè hoa vàng. Ảnh: CSCC

Ông Lương Văn Dần, Tổ trưởng Tổ HTX, không giấu được sự trăn trở khi nói về cây chè hoa vàng của bản. Theo ông, giống chè bản địa sinh trưởng khỏe, hợp thổ nhưỡng, cho hoa đều và chất lượng vượt trội, trong khi nhiều giống mang từ nơi khác về lại còi cọc, kém phát triển.

Điều khiến ông Dần băn khoăn nhất là sản lượng hiện còn quá ít, chưa đáp ứng được nhu cầu ngày càng tăng của thị trường. Mỗi mùa hoa, thương lái tìm đến tranh mua, nhưng bà con không có đủ hàng để bán. Vì vậy, mong mỏi lớn nhất của người trồng chè hoa vàng Na Lợt là được hỗ trợ nhân giống, mở rộng diện tích, xây dựng thương hiệu bài bản và nhất là có đầu ra ổn định, giá trị bền vững khi sản lượng tăng lên.

Cán bộ Đồn biên phòng Nhôn Mai thăm mô hình chè hoa vàng của bản Na Lợt. Ảnh: K.L

Thời gian qua, nhờ sự đồng hành của chính quyền địa phương, việc quảng bá sản phẩm qua mạng xã hội, video trải nghiệm, hình ảnh thực tế đã giúp chè hoa vàng Na Lợt ngày càng được biết đến rộng rãi. Từ một loài cây rừng, chè hoa vàng nay đã trở thành “cây làm giàu”, góp phần thay đổi tư duy sản xuất, nâng cao thu nhập và mở ra hướng phát triển nông nghiệp bền vững cho bản làng nơi sườn núi Na Lợt.

Định hướng lâu dài của địa phương là nâng hạng OCOP chè hoa vàng Nhôn Mai, gắn với truy xuất nguồn gốc, quy trình thu hái, chế biến chuẩn hóa và quảng bá trên nền tảng số.

Theo nghiên cứu y học, chè hoa vàng (trà hoa vàng) là thảo dược quý có nhiều công dụng như: Bồi bổ cơ thể; làm chậm quá trình lão hóa; tăng cường sức khỏe tim mạch; giúp hạ đường huyết; thanh lọc cơ thể, giải độc gan; ngăn ngừa bệnh ung thư; giảm căng thẳng, chữa mất ngủ kinh niên và phòng ngừa nhiều bệnh lý khác.

Chè hoa vàng thu hoạch tươi. Ảnh: K.L

Chè hoa vàng có thể pha nước uống trực tiếp. Ảnh: KL

Khi sản lượng tăng, việc chủ động thị trường, ổn định giá cả sẽ là yếu tố then chốt để người dân yên tâm mở rộng diện tích. Người trồng chè hoa vàng Na Lợt kỳ vọng, với sự hỗ trợ của các cấp, ngành, loài cây quý này sẽ không chỉ mang lại thu nhập vài triệu đồng mỗi vụ, mà còn trở thành sinh kế lâu dài, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp miền núi theo hướng xanh, bền vững và giàu bản sắc địa phương.

Chè hoa vàng là sản phẩm được nhiều người ưa chuộng tại chợ phiên Nhôn Mai. Ảnh: CSCC