Lặng thầm 'phía sau' di sản

Chuyên gia người nước ngoài hỗ trợ khôi phục những tấm mộc bản bị hư hỏng nặng

Những “bác sĩ” của mộc bản

Hiện nay, khối Mộc bản Triều Nguyễn được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV gồm 33.976 tấm, tạm chia thành hơn 100 đầu sách với nhiều chủ đề như: lịch sử, địa lý, chính trị - xã hội, quân sự, pháp chế, văn hóa - giáo dục, tôn giáo - tư tưởng - triết học, ngôn ngữ - văn tự, văn thơ. Với giá trị đặc biệt về nội dung và nghệ thuật chế tác, Mộc bản Triều Nguyễn đã được UNESCO công nhận là Di sản Tư liệu thuộc chương trình Ký ức thế giới vào năm 2009, trở thành Di sản Tư liệu thế giới đầu tiên của Việt Nam.

Thế nhưng, ít ai biết rằng, qua hàng trăm năm, nhiều tấm mộc bản đã chịu tác động của thời tiết, độ ẩm và điều kiện bảo quản nên khi được tiếp nhận đều trong tình trạng ẩm mốc, rong rêu, cặn mực bám dày. Để làm sạch và bảo quản các tấm ván khắc, công việc phải thực hiện hoàn toàn thủ công. Sau khi dùng dung dịch chuyên dụng làm mềm lớp mực cũ, các lưu trữ viên tiếp tục dùng những thanh tre vót nhọn, tỉ mỉ gỡ từng lớp bùn đất và cặn mực bám quanh nét chữ.

Bà Lại Thị Ngọc - Phó Phòng Nghiệp vụ của Trung tâm - đã có gần hai thập niên gắn bó với công việc bảo quản mộc bản. Theo bà, mỗi lưu trữ viên giống như một “bác sĩ” của tài liệu, thường xuyên kiểm tra tình trạng vật lý của từng tấm gỗ để kịp thời phát hiện các dấu hiệu cong vênh, nứt gãy hay ẩm mốc. Vì vậy, kho lưu trữ phải thường xuyên theo dõi các thông số môi trường, duy trì nhiệt độ và độ ẩm ổn định nhằm hạn chế tác động của thời tiết. Dù hiện nay đã có máy móc hỗ trợ, phần lớn công việc bảo quản vẫn cần đến đôi bàn tay của con người. Những tấm mộc bản được xếp sát nhau trên các giá kệ, vì vậy việc kiểm tra, vệ sinh và theo dõi tình trạng tài liệu vẫn phải thực hiện thường xuyên.

Những công việc lặng lẽ nhưng đóng vai trò rất lớn trong việc bảo vệ di sản quốc gia

Gìn giữ ký ức

Trong ký ức của bà Nguyễn Thị Thanh - người đã nhiều năm gắn bó với Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV - quãng thời gian đáng nhớ nhất vẫn là những ngày “trầm mình” trong kho mộc bản.

Nhớ lại những ngày đầu tiên, bản thân bà cũng không thể hình dung hết công việc tưởng chừng đơn giản - vệ sinh mộc bản. Chỉ khi trực tiếp chạm tay vào những tấm ván gỗ khắc chữ, bà Thanh mới hiểu hết sự tỉ mỉ và kiên nhẫn mà công việc này đòi hỏi. Mộc bản là những tấm gỗ khắc chữ Hán ngược, chứa đựng nội dung của hàng trăm năm lịch sử, sau thời gian dài đã phủ lên mình lớp rêu mốc và cặn mực khô. Mỗi lưu trữ viên khi ấy phải làm việc với những nan tre và chiếc cọ nhỏ, cẩn thận lau từng nét khắc. “Chỉ cần một cái chà tay quá mạnh, một chút sơ ý thôi là có thể làm mất một nét chữ. Mà trong chữ Hán, mất một nét là sai cả ý nghĩa, biến thành một từ khác,” bà Thanh chia sẻ.

Bởi vậy, bà Thanh cho biết, công việc vệ sinh mộc bản không đơn thuần là lau bụi. Đó là quá trình “chữa lành” cho những dấu vết của thời gian, giữ cho từng nét khắc vẫn nguyên vẹn như ngày xưa. Bà vẫn nhớ như in những ngày làm việc kéo dài trong kho lưu trữ. Khi bước ra ngoài, khuôn mặt ai cũng lấm lem mực tàu, bàn tay đen nhẻm vì bụi gỗ và cặn mực. Thậm chí hai lỗ mũi cũng đen sì vì bụi bẩn bám vào. “Hình ảnh ấy có thể nhem nhuốc, nhưng với chúng tôi đó là dấu ấn đầy tự hào của người giữ nghề. Nét đẹp lao động ấy đẹp hơn bất kỳ lớp phấn son hào nhoáng nào. Bởi thế chúng tôi vẫn thường nói vui rằng nghề lưu trữ không phải ai cũng muốn làm và cũng không phải ai cũng được làm”, bà Thanh mỉm cười.

Công tác kiểm tra tình trạng vật lý của mộc bản vẫn được tiến hành mỗi ngày

Đánh thức tương lai của di sản

Không chỉ dừng lại ở việc bảo quản, những năm gần đây, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV còn chú trọng phát huy giá trị của khối di sản đặc biệt này. Nhiều tấm mộc bản đã được số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ cho hoạt động nghiên cứu và tra cứu. Nhờ đó, các nhà khoa học và người yêu lịch sử có thể tiếp cận nguồn tư liệu quý giá mà không phải trực tiếp sử dụng hiện vật gốc.

Nếu ngày xưa, đôi tay của những lưu trữ viên đen vì mực tàu, thì hôm nay đôi tay ấy lại mỏi nhừ trên bàn phím. Những tấm mộc bản năm xưa từng được lau chùi bằng bông gòn, nay đã được số hóa thành những hình ảnh 3D sắc nét, trở thành những dữ liệu “siêu trường, siêu trọng” trong các kho dữ liệu số.

Song song với đó, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV cũng tổ chức nhiều hoạt động trưng bày, triển lãm nhằm giới thiệu di sản đến với công chúng. Không gian trưng bày mộc bản tại Đà Lạt đã trở thành điểm đến văn hóa, giúp du khách hiểu hơn về lịch sử in ấn và tri thức của Triều Nguyễn.