Làng giữ rừng

Sinh viên Đại học Đà Nẵng tham gia khóa học về bảo tồn rừng và đa dạng sinh học tại Tà Lang - Giàn Bí. Ảnh: C.M.T

Sống cùng rừng đại ngàn

Những ngày đầu năm mới 2026, bà con cộng đồng Ba Na cùng các cán bộ miền núi Gia Lai tìm về Hòa Bắc, phường Hải Vân, thành phố Đà Nẵng để tham gia khóa giáo dục thực địa về rừng và đa dạng sinh học. Câu chuyện làng - rừng, cùng tập quán quản lý tài nguyên truyền thống, hoạch định không gian sống dựa trên quy luật sinh thái tự nhiên của bà con đồng bào nơi đây khiến họ đặc biệt ấn tượng.

Theo chia sẻ của bác Sáu, chủ vườn rừng - điểm học tập cộng đồng về giữ gìn rừng tự nhiên ở thôn Tà Lang, xưa kia bà con nơi đây bao đời nương tựa vào rừng, bà con bám rừng, bám đất để sinh sống theo mùa du canh.

Cứ mỗi 5 - 10 năm, dân làng lại tìm đất mới phát rẫy trồng trọt. Trong thời gian đó, đất cũ có điều kiện hồi sinh tự nhiên, thấm ngọt lá cây, phân, chất hữu cơ, chim thú ríu rít, cây trái sum sê đón bà con trở về. Một chu kỳ du canh và khai thác bền vững cùng rừng đại ngàn.

Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh, người gắn bó với công tác bảo tồn rừng, biển tại Đà Nẵng nhiều năm qua, cho biết: Trước đây, rừng đầu nguồn để giữ nước, rừng sản xuất chỉ được bà con khai thác theo mùa, theo chu kỳ, tạo nên vòng tuần hoàn tái tạo và cân bằng sinh thái.

Nhưng khi xã hội hiện đại mở rộng, mối quan hệ giữa rừng và làng dần đứt gãy, rừng bị chia nhỏ, canh tác sai cách, cộng đồng mất đi sự liên kết, nguồn nước cạn, đất bạc màu, thiên tai xảy ra nhiều hơn. Rừng suy giảm còn thu hẹp sinh kế, tạo ra khoảng trống lặng lẽ trong không gian văn hóa nuôi dưỡng đời sống cộng đồng.

Đó chính là lúc đặt ra một hướng đi mới, kết nối kiến thức khoa học với tri thức địa phương, hàn gắn lại mạch “văn hóa rừng” đã từng nuôi dưỡng bao thế hệ”.

Rừng trở thành không gian học tập, du lịch sinh thái và phát triển sinh kế. Ảnh: C.M.T

Nối lại “mạch rừng” bằng du lịch cộng đồng

Từ năm 2019, Tổ Du lịch cộng đồng Tà Lang - Giàn Bí đã bắt đầu triển khai các hoạt động du lịch học tập, kết hợp giữa trải nghiệm, học tập và giáo dục cộng đồng, tập trung vào bảo tồn rừng và đa dạng sinh học. Mô hình này giúp người dân từng bước nhìn nhận và phát huy giá trị tri thức truyền thống.

“Kiến thức mà đồng bào tích lũy được trong quá trình sinh sống, làm việc cùng tự nhiên, chính là kinh nghiệm thực tiễn quý giá, có thể ứng dụng vào hoạt động xã hội và mang lại nguồn thu nhập. Điều đó khiến họ thấy rõ trách nhiệm bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái rừng như một cách nuôi dưỡng nguồn sinh kế lâu dài, bền vững”, Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh nhìn nhận.

Tại vườn nhà bác Du - một mô hình nông - lâm nghiệp thuận tự nhiên ở Giàn Bí, thường xuyên tổ chức các lớp học thực hành bảo tồn, kinh nghiệm giữ rừng gắn với sinh kế dành cho sinh viên, du khách quốc tế.

Hơn 10 năm nay, bác Du kiên trì trồng cây sao đen và nhiều loài cây lâu năm khác để phục hồi vườn rừng. Không chỉ làm nông nghiệp, bác còn trở thành người thầy chia sẻ kiến thức, người kể câu chuyện của làng, của rừng.

Năm 2023, Hợp tác xã Nông nghiệp Sinh thái và Du lịch Cộng đồng Hòa Bắc ra đời, xác định mục tiêu chính là giữ rừng, giữ người dân ở lại với làng, thông qua du lịch giáo dục và nâng cao nhận thức.

HTX tập trung phát triển các chương trình du lịch trải nghiệm, học tập cùng mẹ thiên nhiên, đặc biệt tạo điều kiện để du khách tham gia trực tiếp vào các dự án trồng cây gây rừng, bảo vệ khu vực rừng hiện có và phục hồi các khu vực rừng đã bị tàn phá.

Những năm qua, từ các hoạt động này, nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu cùng hàng nghìn lượt học sinh, sinh viên, du khách tìm về với Hòa Bắc, cùng người dân nối lại mạch sống, dần phủ xanh những cánh rừng.

“Khi quy hoạch rừng dựa trên sự hiểu biết thiên nhiên và tôn trọng văn hóa bản địa, rừng không chỉ xanh trở lại mà còn trở thành không gian học tập, du lịch sinh thái và phát triển sinh kế. Mối liên kết giữa làng - rừng từng bước được khôi phục, nảy nở”, Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh nhấn mạnh.

YÊN HẠ