Khát vọng của người Mông Huồi Cọ

Phúc Thanh - Gia Huy / Trình bày: Hồng Toại • 07/02/2026

*****

Khi sương Xuân còn quấn quanh những mái nhà gỗ sa mu rêu phong, bản Mông Huồi Cọ (xã biên giới Nhôn Mai) – đã bắt đầu một ngày mới trong tiếng khèn gọi gió và hơi ấm bếp lửa vùng cao. Ở nơi tưởng như chỉ có mây núi và những con dốc dựng đứng, người dân Huồi Cọ đang âm thầm tạo nên những đổi thay bền bỉ: Giữ rừng, bảo tồn đào cổ, phát triển chăn nuôi đại gia súc, trồng sắn cao sản và ấp ủ giấc mơ về một bản du lịch cộng đồng giữa lưng chừng trời. Không ồn ào, không vội vã, Huồi Cọ chọn cách đi lên bằng nội lực, bằng sự gìn giữ bản sắc và tạo ra những đổi thay bền bỉ qua từng mùa Xuân.

Từ Quốc lộ 16 – tuyến huyết mạch nối Quốc lộ 48 với Quốc lộ 7, ngước mắt nhìn lên dãy Pu Ka sừng sững, bản Huồi Cọ hiện ra mờ ảo như một bức tranh thủy mặc. Con đường bê tông dài hơn 3 km, rộng chừng 3m, vắt vẻo lưng chừng núi, uốn lượn qua những khúc cua tay áo, phải mất gần 1 giờ đồng hồ vượt dốc mới chạm tới “cổng trời” Huồi Cọ.

Lên đến nơi, không gian mở ra khoáng đạt: Dưới chân núi, những cụm bản Thằm Thẩm, Xói Voi, Có Hạ, Na Lợt, Na Hỷ, Xà Mặt, Huồi Xá… xa mờ trong sương sớm, được xâu chuỗi bởi dải lụa mềm Quốc lộ 16 men theo khe Hỷ.

Một góc bản Huồi Cọ. Ảnh Thanh Phúc

Những nếp nhà mái sa mu thâm trầm tạo nên vẻ đẹp rất riêng của Huồi Cọ. Ảnh Khánh Ly

Điều dễ nhận thấy nhất ở Huồi Cọ là sắc đỏ của cờ Tổ quốc tung bay trên cổng điểm trường, trước hiên những ngôi nhà gỗ mái sa mu cổ kính. Xen giữa sương mù là âm thanh rộn ràng của tiếng nói cười, tiếng Cự Xia (dân ca Mông) phát ra từ những chiếc radio nhỏ, từ điện thoại di động. Trên bãi đất trống, lũ trẻ xúng xính váy áo truyền thống, nô đùa trong nắng sớm, khuôn mặt trong veo như chính bầu không khí cao nguyên.

Con đường mờ sương mây dẫn lên bản Mông Huồi Cọ. Ảnh: Khánh Ly

Nhưng có lẽ, thứ làm nên “linh hồn” Huồi Cọ chính là những gốc đào cổ. Dọc hai bên lối vào bản, quanh hàng rào đá, trong vườn mỗi nếp nhà, đào Mông bản địa nở rộ, cánh dày, phơn phớt hồng ngoài, thắm đậm phía trong.

Những thân đào phủ rêu mốc trắng xóa, u cục sần sùi, có cây còn ký sinh tầm gửi, tạo nên vẻ đẹp hoang sơ, cổ kính đến mê hoặc. Huồi Cọ có hàng nghìn gốc đào, hộ ít vài chục gốc, hộ nhiều đến hàng trăm gốc; có cây mới vài năm tuổi, có cây đã 30–50 năm.

Những cây đào cổ tạo nên nét riêng của Huồi Cọ. Ảnh: Khánh Ly

Điều đặc biệt là, dù thương lái miền xuôi nhiều lần đánh xe tải vượt dốc lên tận bản, trả giá từ vài chục đến cả trăm triệu đồng cho những gốc đào “độc”, không một người dân nào đào gốc, chặt cành bán. Anh Và Bá Sua- Bí thư Chi bộ bản Huồi Cọ lý giải bằng giọng chậm rãi: “Người Mông ở Huồi Cọ có hương ước “bất thành văn” là đào trồng quanh nhà, quanh bản để làm cảnh quan, nhất quyết không bán. Cây nào già, chết thì trồng cây con thay thế. Chỉ có đào trồng tập trung ở rẫy, ở khu sản xuất như C5 mới được bán”.

Một gốc đào cổ thụ ở Huồi Cọ. Ảnh: Khánh Ly

Sắc đào ở Huồi Cọ. Ảnh: Thanh Phúc

Già làng Và Chắn Dờ - người có 5 cây đào, mận cổ thụ quanh vườn và hơn 600 gốc đào ở nương rẫy, vẫn nhớ như in Tết năm ngoái, khi thương lái từ thành phố lên, mê mẩn dáng thế tự nhiên của cây đào trước hiên nhà, trả giá từ 30 lên 50 rồi 60 triệu đồng. “Cây đào cổ thụ là linh hồn của bản. Bán đi thì Huồi Cọ mất hồn. Dân bản đã quy ước rồi, mình không thể làm khác” - già làng Và Chắn Dờ quả quyết.

Cán bộ xã Nhôn Mai trao đổi với người dân về giữ gìn và phát triển các vườn đào. Ảnh: Khánh Ly

Giữ đào không chỉ để ngắm. Người Huồi Cọ đã nghĩ ra cách “nuôi” đào sinh kế. Từ những gốc đào cổ, bà con chiết cành, ươm hạt, đưa đào lên trồng ở nương rẫy, trồng xen canh tại các khu sản xuất. Hiện, toàn bản có khoảng 20 ha đào trồng tập trung. Có hộ trồng hàng nghìn gốc như Trưởng bản Và Khùa Đớ với 2 ha; Và Bá Đùa 5ha; Và Chứ Sỏ hơn 2,4 ha… “Đào Huồi Cọ hợp đất, hợp khí hậu, ít chăm sóc, không cần tuốt lá hay uốn tỉa cầu kỳ nên giữ được vẻ đẹp hoang sơ. Mỗi dịp Tết, nhà ít cũng thu 3–5 triệu đồng, nhà nhiều 20–30 triệu đồng từ bán đào chặt cành” - Trưởng bản Và Khùa Đớ chia sẻ.

Nhìn những con đường nhỏ rợp hoa đào, Bí thư Đảng ủy xã Nhôn Mai Mạc Văn Nguyên cho biết, tới đây xã sẽ vận động bà con trồng thêm đào dọc các lối vào bản, trồng thử nghiệm giống hoa anh đào. “Huồi Cọ có khí hậu trong lành, văn hóa Mông đặc sắc, có đội thổi khèn, CLB Dân ca Cự Xia, kiến trúc nhà gỗ mái sa mu cổ, bờ rào đá… Nếu biết giữ và khai thác hợp lý, hoàn toàn có thể phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng như Hà Giang”.

Khung cảnh trầm mặc, cổ kính tạo nét đặc trưng riêng của Huồi Cọ. Ảnh: Khánh Ly

Lãnh đạo xã Nhôn Mai và Đồn Biên phòng Nhôn Mai thăm bản Mông Huồi Cọ. Ảnh: Thanh Phúc

Giữ đào, vì thế, không chỉ là câu chuyện của một loài cây, mà là cách người Huồi Cọ gìn giữ không gian sống của mình. Những gốc đào cổ đứng lặng lẽ qua bao mùa sương gió đã trở thành mốc ký ức, thành “dấu chỉ” để người đi xa nhớ về bản. Mỗi độ Xuân sang, sắc đào phủ hồng lối đi, vườn nhà, bờ rào đá, tạo nên bức tranh cao nguyên vừa nguyên sơ, vừa ấm áp. Chính từ những mùa đào nở đều đặn ấy, giấc mơ về một Huồi Cọ đón khách phương xa dần hình thành. Không ồn ào, Huồi Cọ hướng tới du lịch sinh thái gắn với trải nghiệm bản địa: Du khách đến để đi bộ giữa đường bê tông uốn lượn quanh bản, ngắm đào trong sương sớm, nghe khèn Mông giữa núi rừng Pu Ka, ăn bữa cơm Tết cùng dân bản, ngủ trong những ngôi nhà gỗ mái sa mu trăm tuổi.

Bí thư Chi bộ bản Huồi Cọ Và Bá Sua. Ảnh: Khánh Ly

Mỗi gốc đào, mỗi bờ rào đá, mỗi nếp nhà đều là “tài sản du lịch” nếu được giữ gìn đúng cách. Người Huồi Cọ hiểu rằng, muốn làm du lịch thì trước hết phải giữ được bản sắc. Bởi vậy, hương ước giữ đào không chỉ là sự đồng thuận nhất thời, mà là cam kết lâu dài của cả cộng đồng. Giữ đào để giữ cảnh quan, giữ cảnh quan để giữ hồn bản, và từ đó mở ra sinh kế mới bền vững hơn cho thế hệ mai sau. Giấc mơ du lịch sinh thái ở Huồi Cọ vì thế không đến từ những dự án lớn, mà nảy mầm từ chính gốc đào cổ thụ lặng lẽ đón Xuân trên đỉnh Pu Ka…

Sự đổi thay ở Huồi Cọ không đến một cách ngẫu nhiên, mà bắt đầu từ những con người cụ thể – những người dám nghĩ, dám làm và đi trước một bước trong phát triển kinh tế. Trưởng bản Và Khùa Đớ là một trong những “hạt nhân” như thế.

Từ một hộ sản xuất thuần nông, phụ thuộc vào trâu, bò thả rông, đến nay gia đình anh đã trở thành hộ khá của bản với gần 25 con bò, hàng nghìn gốc đào trồng tập trung trên hơn 2 ha rẫy. Cách làm của anh Đớ không còn là “nuôi nhiều cho có”, mà gắn với quy hoạch bãi chăn thả, trồng cỏ làm thức ăn dự trữ, chủ động phòng, chống rét, dịch bệnh, những điều trước đây bà con rất ít quan tâm.

Song hành với Trưởng bản Đớ là Bí thư Chi bộ bản Và Bá Sua, người được xem như “đầu tàu” về tư duy đổi mới. Sinh năm 1987, từng tốt nghiệp Đại học Kinh tế, anh Sua không chỉ phát triển kinh tế gia đình với 2 ha đào, gần 3 ha sắn cao sản, ao cá và chăn nuôi tổng hợp, mà còn kiên trì vận động bà con thay đổi nếp nghĩ, cách làm. “Muốn thoát nghèo thì không thể làm ăn manh mún, càng không thể trông chờ mãi vào hỗ trợ của Nhà nước”, anh Sua chia sẻ.

Từ năm 2017, khi Hợp tác xã Nông nghiệp Huồi Cọ được thành lập, tư duy sản xuất của người dân bản đã có bước chuyển rõ nét. Hiện toàn bản hình thành 15 tổ liên kết chăn nuôi gia súc theo vùng, mỗi tổ từ 5–7 hộ, cùng khoanh vùng chăn thả, bảo vệ rừng, trồng cỏ Nhật làm thức ăn cho trâu, bò.

Nhờ đó, đàn gia súc phát triển ổn định, giảm thiểu rủi ro. Theo thống kê, toàn bản hiện có 300 con trâu, 400 con bò; nhiều hộ vươn lên khá giả từ chăn nuôi đại gia súc như các gia đình Và Bá Chái, Và Xái Xo, Và Bá Đùa… Cùng với đại gia súc, các vật nuôi bản địa như lợn đen, gà đen tiếp tục được duy trì và mở rộng. Toàn bản hiện có 100 con lợn đen và hơn 2.520 con gia cầm.

Gần đây, một số hộ còn mạnh dạn nuôi thêm dúi, loài vật nuôi mới, phù hợp khí hậu mát lạnh vùng cao, bước đầu cho thu nhập khá, mở thêm hướng sinh kế cho bà con.

Không chỉ dừng lại ở những con số tăng trưởng, điều đáng ghi nhận hơn là cách làm ăn mới đã dần trở thành thói quen trong cộng đồng. Nếu như trước đây, trâu, bò chủ yếu thả rông theo tập quán cũ, mạnh ai nấy làm, thì nay bà con đã biết tính toán đầu ra, chủ động dự trữ thức ăn mùa Đông, tiêm phòng định kỳ và hỗ trợ nhau khi gia súc ốm yếu. Các cuộc họp bản, sinh hoạt chi bộ không chỉ bàn chuyện phong tục, an ninh, mà ngày càng dành nhiều thời gian trao đổi kinh nghiệm sản xuất, cách tiếp cận chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế. Sự lan tỏa ấy thể hiện rõ nhất ở những hộ từng thuộc diện nghèo, nay đã mạnh dạn vay vốn, tham gia tổ liên kết để mở rộng sản xuất.

Người dân bản Huồi Cọ mở hướng nuôi dúi. Ảnh: Khánh Ly

Trong trồng trọt, Huồi Cọ vừa giữ cây, con truyền thống, vừa nhanh nhạy tiếp cận giống mới. Bên cạnh lúa ruộng nước, ngô lai, cải Mông, rau đậu các loại, cây sắn cao sản đã thực sự bén rễ trên đỉnh Pu Ka. Diện tích sắn toàn bản hiện đạt hơn 43 ha, vượt kế hoạch đề ra, trở thành cây trồng chủ lực mang lại nguồn thu ổn định cho nhiều hộ dân. Những nương sắn xanh mướt nối tiếp nhau trên sườn núi là minh chứng sinh động cho sự thay đổi trong cách nghĩ, cách làm của người Mông Huồi Cọ.

Nhờ nền tảng kinh tế dần được củng cố, đời sống người dân ổn định hơn, bản không còn tình trạng du canh, du cư, thiếu đói giáp hạt. Theo chuẩn nghèo mới, bản Huồi Cọ hiện còn 21 hộ nghèo, chiếm 33,3% và 28 hộ cận nghèo, chiếm 44,4%. Dù tỷ lệ hộ nghèo vẫn còn cao, nhưng so với đây là bước tiến dài, thể hiện xu hướng giảm nghèo bền vững.

Cán bộ xã Nhôn Mai và Đồn Biên phòng Nhôn Mai thăm vườn đào của gia đình Trưởng bản Và Khua Đớ. Ảnh: Khánh Ly

Nhiều hộ dân ở Huồi Cọ thành công với mô hình nuôi dúi. Ảnh: Khánh Ly

Mô hình trang trại tổng hợp của Bi thư Chi bộ Huồi Cọ Và Bá Sua. Ảnh: T.P

Những ngày giáp Tết, Huồi Cọ như chậm lại trong nhịp điệu riêng của bản vùng cao. Sương Xuân giăng kín đỉnh Pu Ka, quấn quanh những mái nhà gỗ sa mu rêu phong. Trên con đường dẫn vào bản, trẻ em đã khoác lên mình những bộ trang phục truyền thống sặc sỡ sắc màu, nô đùa trong cái lạnh se sắt, mang theo cảm giác Xuân đang đến rất gần.

Cán bộ bản Huồi Cọ trao đổi về kế hoạch vui Xuân, đón Tết với cán bộ Đồn Biên phòng Huồi Cọ. Ảnh: Khánh Ly

Trong mỗi nếp nhà, bếp lửa đỏ hồng được nhóm lên từ sớm, hơi ấm lan tỏa xua tan giá lạnh núi cao. Có nhiều gia đình đã ăn Tết sớm khi có khách quý ghé thăm, khi con em trong bản đi học, đi làm ăn xa trở về. Một cái Tết đủ đầy theo phong tục người Mông gồm có: Mổ gà, chung nhau mổ lợn đen, giã bánh dày, thứ bánh gắn liền với Tết và đời sống tinh thần của đồng bào. Mâm cỗ cúng tổ tiên được chuẩn bị trang trọng, gửi gắm sự tri ân với những thế hệ đi trước đã khai phá, giữ gìn bản làng nơi đỉnh núi quanh năm mây phủ.

Khi tiếng khèn Mông bắt đầu vang lên trong sương chiều, Huồi Cọ dường như chạm ngõ mùa Xuân. Âm thanh réo rắt, khi khoan thai, khi dồn dập, vọng dài giữa núi rừng.

Xen trong đó là tiếng hát Cự Xia, dân ca Mông mộc mạc mà da diết, kể chuyện tình yêu, chuyện bản làng, chuyện ước mơ về một cuộc sống ấm no. Thanh niên trai gái trong trang phục truyền thống tụm lại bên bãi đất trống, vừa múa khèn, vừa cười nói rộn ràng, báo hiệu một mùa Xuân mới đang đến rất gần.

Người dân Huồi Cọ chú trọng giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Ảnh: Khánh Ly

Bản Huồi Cọ vào Xuân. Ảnh: Khánh Ly

Phụ nữ bản Mông Huồi Cọ bên hoa đào mùa Xuân. Ảnh: Thanh Phúc

Những ngày cận Tết cũng là dịp thắt chặt tình cố kết cộng đồng. Bà con trong bản đi thăm hỏi nhau, mời cả bản kết nghĩa Tằng Sầu (Lào) sang chung vui. Những chén rượu nếp cay được nâng lên, câu chuyện xoay quanh mùa màng, con giống, chuyện học hành của con cái và cả những dự định làm ăn cho năm mới.

Trong những câu chuyện ấy, hy vọng hiện rõ. Bí thư Đảng ủy xã Nhôn Mai Mạc Văn Nguyên nhìn nhận: “Huồi Cọ có đầy đủ điều kiện để phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng: khí hậu trong lành, cảnh quan đẹp, văn hóa Mông đặc sắc, người dân đoàn kết và có ý thức giữ gìn bản sắc. Xã sẽ tiếp tục đồng hành, hỗ trợ bà con theo hướng phát triển bền vững, để du lịch thực sự trở thành sinh kế mới, nhưng không làm mất đi hồn cốt của bản”.

Giữa sắc đào hồng phơn phớt trên đỉnh mây, giữa tiếng khèn ngân dài trong sương xuân, dân bản Huồi Cọ đang háo hức đón chờ một mùa Xuân mới, nơi những giá trị cũ được nâng niu và những con đường mới đang dần mở ra bằng chính bàn tay, khối óc của người Mông trên “cổng trời” Huồi Cọ…