Đời tằm trên đất Nam Ban Lâm Hà

Con tằm theo người đi mở đất

Những cơn mưa đầu mùa đổ xuống cao nguyên đánh thức vạn vật, khiến cỏ cây tươi tốt, sinh sôi như một phép màu. Mới hôm nào, đồi dâu còn cằn cỗi vì nắng hạn, vậy mà chỉ qua vài cơn mưa đã vụt cao lớn, trổ ra từng phiến lá to như bàn tay, ánh lên màu xanh non trong nắng.

Thoăn thoắt đôi bàn tay hái từng lá dâu, bà Lỗ Thị Thư, Trưởng thôn 3 Mê Linh, xã Nam Ban Lâm Hà cho biết, nghề trồng dâu, nuôi tằm đã theo người dân đến vùng đất này cách đây gần nửa thế kỷ. Từ đó đến nay, dù trải qua thời gian và những biến động của thị trường, nhưng nghề tằm tang vẫn được người dân nơi đây gìn giữ như một di sản quý báu của cha ông.

Những vườn dâu xanh tại xã Nam Ban Lâm Hà.

Bà Lỗ Thị Thư, Trưởng thôn 3 Mê Linh, xã Nam Ban Lâm Hà giới thiệu về nghề trồng dâu nuôi tằm tại địa phương.

Con tằm theo những cư dân Hà Nội vào vùng đất Nam Ban Lâm Hà cách đây gần nửa thế kỷ.

Sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, thực hiện chủ trương của Đảng về việc phân bố lại dân cư, lao động trên các vùng miền của đất nước, ngày 17-12-1975, Thường vụ Thành ủy Hà Nội ra thông báo số 154-TB/ĐBHN về quyết định xây dựng Vùng kinh tế mới Hà Nội tại tỉnh Lâm Đồng.

Ngày 29-3-1976, Tổng đội Thanh niên tiền trạm Gia Lâm có 293 đội viên là đơn vị đầu tiên xuất quân, tiếp đó là các tổng đội thanh niên xung phong các huyện Từ Liêm, Đông Anh, Thanh Trì và các khu phố Ba Đình, Đống Đa, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, cùng hàng nghìn hộ dân từ các quận, huyện của Hà Nội vào vùng Nam Ban (Lâm Đồng) đi kinh tế mới, tạo nên “Vùng kinh tế mới Hà Nội tại Lâm Đồng” giai đoạn 1976-1985. Theo thời gian, vùng đất hoang vu dần trở thành miền quê trù phú. Từ một khu dân cư chỉ vài chục hộ gia đình, “Vùng kinh tế mới Hà Nội tại Lâm Đồng” đã phát triển thành huyện Lâm Hà (tỉnh Lâm Đồng) giai đoạn 1986-2024. Từ tháng 7-2025, một phần của huyện Lâm Hà cũ tách ra, thành lập nên xã Nam Ban Lâm Hà (tỉnh Lâm Đồng).

Khi rời quê tới miền đất mới, những cư dân Hà Nội không chỉ mang theo nếp nhà, mà còn mang theo cả những tinh hoa nghề nghiệp, trong đó có nghề tằm tang, canh cửi.

Bà Lỗ Thị Thư nhớ lại: “Ngày mới tới đây thiếu thốn, khó khăn, ai cũng thử nhiều nghề để sống. Qua thời gian, chúng tôi thấy cây dâu hợp đất, con tằm hợp khí hậu nên phát triển rất tốt. Cộng với Nhà nước có chính sách ưu tiên, hỗ trợ, nên nhiều gia đình chọn nghề này. Theo thời gian, cây dâu, con tằm cứ thế mà lớn lên, lan rộng”.

Sinh kế từ những nong tằm

Đối với nhiều hộ dân vùng Nam Ban hôm nay, trồng dâu, nuôi tằm không chỉ là nghề truyền thống mà còn là nguồn thu nhập ổn định. Chị Nguyễn Thị Diễm Quỳnh, 25 tuổi, ở thôn 3 Mê Linh cho biết gia đình hiện có khoảng 4 sào dâu. Mỗi lứa gia đình nuôi một hộp trứng tằm, sau khoảng 15 ngày thu hoạch được từ 65 đến 70kg kén.

“Hiện giá kén 235.000 đồng/kg. Mỗi đợt thu được khoảng 12 triệu đồng, trừ chi phí giống còn khoảng 10 triệu đồng. Nuôi tằm tuy vất vả nhưng thời gian quay vòng nhanh, có nguồn thu thường xuyên”, chị Quỳnh chia sẻ.

Chị Nguyễn Thị Diễm Quỳnh ở thôn 3 Mê Linh, xã Nam Ban Lâm Hà chăm sóc tằm.

Đưa tằm lên né chuẩn bị kéo kén.

Tằm kéo kén.

Sơ chế, phân loại kén tằm.

Cách đó không xa, ông Nguyễn Văn Suất, quê xã Mê Linh (TP Hà Nội), đã có hơn 25 năm gắn bó với nghề trồng dâu, nuôi tằm cho biết, gia đình ông trồng cà phê với diện tích khá lớn nhưng nguồn thu từ dâu tằm lại đóng vai trò quan trọng trong chi tiêu hằng ngày.

“Tiền bán kén giúp trang trải chợ búa, cưới hỏi, học hành của con cháu. Tính ra sau khi trừ mọi chi phí thì lợi nhuận cũng được khoảng 70%, nên bà con vẫn rất gắn bó với nghề”, ông nói.

Hình thành chuỗi giá trị

Không chỉ dừng lại ở việc sản xuất nguyên liệu, nghề tằm tang ở Nam Ban Lâm Hà đã từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của ngành hàng. Công ty TNHH Tơ lụa Hualong Lâm Đồng tại thôn 4 Gia Lâm, xã Nam Ban Lâm Hà là doanh nghiệp xe tơ quy mô lớn tại địa phương. Ông Trần Văn Ba, 69 tuổi, giám đốc công ty, là người đã dành gần như cả cuộc đời gắn bó với ngành dâu tằm tơ.

Sinh ra và lớn lên tại Hưng Yên, tốt nghiệp Trường Đại học Nông nghiệp I (nay là Học viện Nông nghiệp Việt Nam) chuyên ngành dâu tằm tơ, sau khi ra trường, ông Ba từng làm việc ở nhiều địa phương trước khi đến Nam Ban vào năm 1996 và quyết định gắn bó lâu dài với vùng đất này.

Kén được đưa vào hệ thống máy để kéo tơ.

Ông Trần Văn Ba, Giám đốc Công ty TNHH Tơ lụa Hualong Lâm Đồng kiểm tra chất lượng tơ tại nhà máy.

Kiểm tra chất lượng tơ.

Hiện nay, mỗi tháng, nhà máy của Công ty TNHH Tơ lụa Hualong Lâm Đồng sản xuất khoảng 10 tấn tơ, sử dụng khoảng 70 tấn kén nguyên liệu và tạo việc làm cho hơn 120 lao động. Sản phẩm tơ chủ yếu được xuất khẩu sang thị trường Ấn Độ.

Điều khiến ông Trần Văn Ba tự hào nhất là chất lượng kén của vùng Nam Ban được đánh giá thuộc nhóm tốt nhất cả nước. “Muốn có sợi tơ chất lượng cao thì trước hết phải có kén tốt. Từ trọng lượng, kích thước kén, cho tới tỷ lệ tiêu hao nguyên liệu, đều ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm tơ. Là người nhiều năm trong nghề, đang tiêu thụ kén tằm từ nhiều địa phương khác nhau, tôi khẳng định kén tằm tại khu vực Nam Ban Lâm Hà có chất lượng tốt nhất", ông Trần Văn Ba khẳng định.

Sự hiện diện của các doanh nghiệp chế biến như Công ty TNHH Tơ lụa Hualong Lâm Đồng đã góp phần nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm, giúp người nông dân yên tâm phát triển vùng nguyên liệu, gắn bó với nghề. Ngoài xuất khẩu, tơ tằm Nam Ban còn được sử dụng để dệt nên nhiều sản phẩm lụa có giá trị kinh tế cao, trở thành mặt hàng gia dụng, thời trang được thị trường trong nước và quốc tế ưa chuộng.

Khát vọng từ những sợi tơ vàng

Đồng chí Nguyễn Văn Châu, Bí thư Đảng ủy xã Nam Ban Lâm Hà cho biết, toàn xã có khoảng 686ha dâu tằm với hơn 140 hộ tham gia sản xuất, kinh doanh liên quan đến ngành nghề này.

Đặc biệt, địa phương có 2 làng nghề dâu tằm tơ đã được tỉnh công nhận từ năm 2015 gồm: Làng nghề Hùng Vương - Đông Anh 3 và làng nghề Đông Anh 5 - Nam Ban. 2 làng nghề hiện thu hút hơn 400 lao động, tạo nguồn thu nhập ổn định khoảng 7 triệu đồng/người/tháng. Đây không chỉ là những đơn vị sản xuất mà còn là nơi lưu giữ kỹ thuật, kinh nghiệm và văn hóa nghề truyền thống của cộng đồng dân cư gốc Hà Nội.

Điều đáng quý là dù từng trải qua nhiều giai đoạn khó khăn do biến động thị trường, nguồn giống, dịch bệnh... nhưng người trồng dâu, nuôi tằm ở đây vẫn không từ bỏ nghề tằm tang. Chính sự kiên trì ấy đã giúp những nương dâu tiếp tục xanh tốt trên cao nguyên, giúp nghề dâu tằm tơ tồn tại và phát triển đến hôm nay.

Trong định hướng phát triển, xã Nam Ban Lâm Hà không chỉ đặt mục tiêu mở rộng vùng nguyên liệu hay nâng cao năng suất cây dâu, con tằm, mà còn hướng tới phát triển du lịch trải nghiệm gắn với làng nghề. Đó là ý tưởng xây dựng không gian văn hóa tơ lụa, nơi du khách có thể tham quan quy trình nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa tại địa phương; tìm hiểu lịch sử nghề trồng dâu, nuôi tằm; mua sắm các sản phẩm được sản xuất từ tơ lụa của địa phương. “Với lợi thế gần đô thị Đà Lạt, xã Nam Ban Lâm Hà có nhiều cơ hội để trở thành điểm đến hấp dẫn trên hành trình khám phá văn hóa và nông nghiệp của du khách”, đồng chí Nguyễn Văn Châu khẳng định.

Tơ tằm Nam Ban Lâm Hà là nguyên liệu dệt thành những sản phẩm lụa nổi tiếng.

Lụa dệt từ tơ tằm Nam Ban Lâm Hà trên sàn diễn thời trang.

Tơ lụa Nam Ban Lâm Hà mang vẻ đẹp lãng mạn, bay bổng và có tính ứng dụng cao.

Chiều muộn, nắng vàng phủ lên những đồi dâu xanh mướt. Trong những ngôi nhà, tiếng tằm ăn lá vẫn vang lên đều đặn như đã vang lên suốt gần nửa thế kỷ qua.

Đó còn là âm thanh của ký ức, của sự bền bỉ và khát vọng vươn lên trên vùng đất mới. Trong từng sợi tơ óng ả được kéo ra từ những chiếc kén trắng, người ta thấy hiện lên câu chuyện đẹp về những người Hà Nội đi mở đất, mang theo nghề truyền thống để gây dựng nên một vùng quê trù phú trên cao nguyên Lâm Đồng.