Đền Đồng Bằng trong mạch nguồn lịch sử - văn hóa Việt

Huyền tích thủy thần và dấu ấn giữ nước

Đền Đồng Bằng, còn gọi là đền Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình, tọa lạc tại trang Đào Động, tổng Vọng Lỗ, huyện Phụ Phượng (nay là thôn Đồng Bằng, xã Đồng Bằng, tỉnh Hưng Yên). Ngôi đền nằm bên dòng sông cổ Mai Diêm, gắn với truyền thuyết thủy thần và những chiến công giữ nước từ buổi bình minh của lịch sử dân tộc. Trải qua hàng trăm năm tồn tại, nơi đây không chỉ là một di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, mà còn được ví như một “bảo tàng sống” của nghệ thuật kiến trúc gỗ và tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Đền Đồng Bằng là nơi thờ Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình, người có công giúp Vua Hùng đánh giặc ngoại xâm, chiêu dân, lập ấp. Ảnh: Tuấn Ninh

Theo ngọc phả lưu truyền, đền Đồng Bằng thờ Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình - vị thủy thần có công lớn phò trợ Vua Hùng đánh giặc ngoại xâm, chiêu dân lập ấp, giữ yên bờ cõi. Truyền thuyết kể rằng, khi giặc giã nổi lên, thế giặc mạnh, vua Hùng lập đàn cầu hiền tài. Theo lời chỉ dẫn của Tản Viên Sơn Thánh, triều đình đã về trang Đào Động thỉnh mời thủy thần đứng lên phò trợ. Vị thủy thần ấy đã mộ binh, trấn giữ tám cửa biển phía Tây, đánh tan giặc dữ, đem lại thái bình cho non sông. Sau chiến công hiển hách, Ngài được sắc phong “Trấn Tây An Nam - Tam Kỳ Linh Ứng - Vĩnh Công Đại Vương thượng đẳng thần”.

Không chỉ gắn với thời đại Hùng Vương, từ thế kỷ XIII, đền Đồng Bằng còn là nơi phối thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn cùng các danh tướng nhà Trần. Trong ba lần kháng chiến chống quân Nguyên - Mông, vùng đất Đào Động từng là nơi đóng quân, luyện binh của triều Trần. Tương truyền, trước mỗi trận đánh lớn, Hưng Đạo Vương đều lập đàn tại đền để cầu đảo, xin âm phù của Đức Vua Cha Bát Hải. Những dấu tích lịch sử ấy khiến đền Đồng Bằng không chỉ là chốn linh thiêng, mà còn là nhân chứng thầm lặng của những trang sử giữ nước oanh liệt.

Về kiến trúc, đền Đồng Bằng gây ấn tượng mạnh bởi quy mô đồ sộ và nghệ thuật chạm khắc tinh xảo. Với diện tích nội tự khoảng 6.000m², gồm 13 tòa, 66 gian liên hoàn, đền được xây dựng theo lối “tiền chữ Nhị - hậu chữ Đinh”, tạo thành một quần thể khép kín, bề thế. Các cung điện, cột kèo, vì nách đều được chạm trổ hoa văn sinh động, sơn son thếp vàng rực rỡ. Hệ thống đồ thờ, đồ tế khí từ thời Lý, Trần, Lê, Nguyễn còn được lưu giữ khá nguyên vẹn.

Đặc biệt, trong cấm cung của đền vẫn còn cỗ long ngai, hoàng bào cổ và giếng nước ngàn năm không bao giờ cạn. Theo quan niệm dân gian, đây là nơi khởi nguồn của 8 dòng sông tượng trưng cho 8 con rồng, biểu trưng cho sự sinh sôi, phồn thịnh của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Không gian linh thiêng và lễ hội truyền đời

Những ngày cuối tháng 8 âm lịch, ngôi đền cổ trở thành điểm hẹn tâm linh của cư dân khắp vùng châu thổ sông Hồng trong Lễ hội Vua Cha Bát Hải. Đó không chỉ là thời khắc hành lễ, mà còn là lúc lịch sử, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng cùng hòa quyện, tái hiện một không gian văn hóa bền bỉ đã được gìn giữ và tiếp nối qua nhiều thế hệ.

Lễ hội đền Đồng Bằng gồm hai phần chính là phần lễ và phần hội. Phần lễ mở đầu bằng nghi thức rước kiệu thần từ các đền Mẫu Sinh, Quan Đệ Nhất, Đệ Nhị, Đệ Tam, Quan Điều Thất, Quan Đệ Bát về đền chính của Đức Vua Cha. Tiếp đó là các nghi lễ dâng hương, rước bài vị, khai chiêng, múa trống mở hội. Phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều trò chơi dân gian truyền thống như bơi chải, kéo co, đấu vật, cờ tướng, chọi gà…

Thi bơi trải là nét văn hóa đặc sắc trong Lễ hội truyền thống đền Đồng Bằng. Ảnh: Tuấn Ninh

Không chỉ là một lễ hội, đền Đồng Bằng còn là trung tâm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ, một tín ngưỡng bản địa đặc trưng của người Việt. Trong hệ thống tín ngưỡng này, Đức Vua Cha Bát Hải giữ vị trí đặc biệt, là phụ thân của Thánh Mẫu Đệ Tam và nhiều vị thánh trong Đình Thần. Chính sự gần gũi ấy khiến Ngài trở thành điểm tựa tâm linh quen thuộc của đông đảo thanh đồng, con nhang đệ tử trong và ngoài tỉnh.

“Dù ai buôn xa bán xa

22 tháng 8 giỗ Cha thì về

Dù ai buôn bán trăm nghề

22 tháng 8 nhớ về Đào Thôn”.

Câu nói truyền miệng ấy đã ăn sâu vào tâm thức người dân nơi đây. Dù đi đâu, làm nghề gì, đến ngày giỗ Cha, người ta vẫn hướng lòng trở về đền Đồng Bằng, như một cách trở về với cội nguồn văn hóa của chính mình.

Mỗi năm, đền Đồng Bằng đón hàng triệu lượt du khách thập phương đến chiêm bái, vãn cảnh. Bên cạnh việc gìn giữ không gian linh thiêng, công tác bảo đảm an ninh trật tự, vệ sinh môi trường, bài trừ mê tín dị đoan luôn được Ban Quản lý di tích chú trọng, để lễ hội thực sự trở thành sinh hoạt văn hóa lành mạnh, giàu giá trị nhân văn.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, năm 1986, đền Đồng Bằng được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ra Quyết định số 3247/QĐ-BVHTTDL đưa Lễ hội truyền thống đền Đồng Bằng vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Phương Cúc