Để bảo tàng là điểm đến hấp dẫn

Khách tham quan Bảo tàng chứng tích chiến tranh tại TPHCM. Ảnh: TL

Xây dựng hệ sinh thái bảo tàng

Ông Nguyễn Minh Nhựt – Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM cho biết, hiện thành phố có tổng cộng 25 bảo tàng, gồm 14 bảo tàng công lập và 11 bảo tàng ngoài công lập, đang lưu giữ gần 700.000 hiện vật và tài liệu, trong đó có gần 300.000 hiện vật, tài liệu gốc cùng 24 bảo vật quốc gia. Đặc biệt, trong 9 bảo tàng trực thuộc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM có 7 bảo tàng được xếp hạng I trong hệ thống bảo tàng quốc gia. Đây được xem là nền tảng quan trọng để thành phố phát triển hệ thống bảo tàng theo hướng hiện đại và hội nhập quốc tế.

Những năm gần đây, nhiều bảo tàng tại TPHCM bắt đầu triển khai ứng dụng công nghệ số, thuyết minh tự động đa ngôn ngữ hay không gian trải nghiệm ảo nhằm nâng cao trải nghiệm tham quan.

TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử TPHCM cho rằng, quá trình đô thị hóa và mở rộng không gian phát triển đang đặt ra yêu cầu phải tái cấu trúc hệ thống bảo tàng theo hướng kết nối và đa trung tâm hơn. Theo bà, dù TPHCM sở hữu mạng lưới bảo tàng khá đa dạng nhưng vẫn tồn tại nhiều hạn chế như nội dung trùng lặp, hình thức trưng bày đơn điệu, thiếu sự kết nối giữa các bảo tàng cũng như chưa tạo được trải nghiệm hấp dẫn cho công chúng. Nhiều bảo tàng hiện vẫn thiên về trưng bày hiện vật hơn là kể chuyện và diễn giải lịch sử.

TS Nguyễn Thị Hậu đề xuất xây dựng hệ sinh thái bảo tàng gồm bốn thành phần: bảo tàng trung tâm đóng vai trò "bộ não" kể câu chuyện tổng thể về đô thị; các bảo tàng chuyên đề theo từng lĩnh vực; không gian di sản cộng đồng như chợ, hẻm, làng nghề - nơi được xem là "bảo tàng sống"; cùng hệ thống bảo tàng số ứng dụng công nghệ thực tế ảo, dữ liệu mở và bản đồ di sản.

Cùng đó, nhiều chuyên gia cho rằng, TPHCM hiện vẫn chưa có một bảo tàng thể hiện đầy đủ chiều dài lịch sử và diện mạo văn hóa đặc trưng của Sài Gòn - TPHCM với tư cách một đô thị lớn hình thành sớm và phát triển năng động hàng đầu cả nước. Do đó, cần mạnh dạn thay đổi cách vận hành và tiếp cận công chúng nếu muốn hệ thống bảo tàng phát triển theo hướng hiện đại hơn. TS Mã Thanh Cao - nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM nêu quan điểm, trong bối cảnh toàn cầu hóa, hiệu quả của bảo tàng không chỉ được đo bằng khả năng bảo tồn hiện vật mà còn ở năng lực đổi mới trải nghiệm dành cho công chúng. Vì vậy, các bảo tàng tại TPHCM cần tiếp tục hiện đại hóa hoạt động trưng bày, đẩy mạnh nghiên cứu hiện vật và tăng cường kết nối với các cơ sở đào tạo nhằm ứng dụng công nghệ trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

TS Nguyễn Thị Tú Anh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TPHCM nhấn mạnh, chuyển đổi số không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu tất yếu để các bảo tàng thích ứng và phát triển trong kỷ nguyên số. Tuy nhiên, theo TS Nguyễn Thị Tú Anh, hoạt động chuyển đổi số tại nhiều bảo tàng hiện vẫn còn thiếu đồng bộ, manh mún và chưa có chiến lược dài hạn. Các bảo tàng cần triển khai chuyển đổi số bài bản, đồng thời chú trọng đào tạo đội ngũ nhân lực vừa am hiểu chuyên môn bảo tàng, vừa có khả năng làm chủ công nghệ mới.

Phát triển mô hình bảo tàng mở

Ông Phạm Định Phong - Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VHTTDL) đánh giá, TPHCM là một trong những địa phương có hoạt động bảo tàng năng động và tiếp cận nhanh với xu hướng bảo tàng hiện đại trên thế giới. Ông Phong cho hay, xu hướng hiện nay là phát triển mô hình bảo tàng mở, lấy công chúng làm trung tâm, tăng tính trải nghiệm và kết nối cộng đồng. Theo đó, trước tiên các bảo tàng cần chuyển mạnh mẽ từ quản lý hiện vật sang phục vụ công chúng, từ giới thiệu thông tin một cách đơn thuần sang kể chuyện chia sẻ, từ không gian tham quan sang không gian trải nghiệm, sáng tạo. Đây chính là xu thế phổ biến của bảo tàng hiện đại trên thế giới hiện nay.

Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM Trần Thế Thuận nêu quan điểm, bảo tàng ngày nay không còn chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà đang dần trở thành không gian sáng tạo, giáo dục cộng đồng và đối thoại xã hội. Bên cạnh chức năng bảo tồn, bảo tàng cần phát huy vai trò là không gian sáng tạo văn hóa, không gian học tập suốt đời, nơi dẫn dắt tri thức đa sắc và góp phần hình thành bản sắc đặc trưng của TPHCM.

Trong giai đoạn 2026-2030, hệ thống bảo tàng thành phố sẽ nâng cao chất lượng hoạt động chuyên môn bảo tàng; chú trọng công tác nghiên cứu khoa học, sưu tầm hiện vật gốc, mua hiện vật đặc biệt quý hiếm để đề xuất công nhận bảo vật quốc gia; tập trung công tác kiểm kê hiện vật, quản lý hiện vật trên phần mềm hướng đến quản lý hiện vật đồng bộ.

Cùng đó, đổi mới nội dung và phương thức trưng bày hiện đại, hiện vật kể chuyện, giáo dục và truyền thông di sản văn hóa nhằm phục vụ ngày càng tốt nhu cầu tham quan, học tập, trải nghiệm của người dân. Tiến tới sẽ xây dựng bảo tàng trở thành nơi lưu giữ ký ức đô thị, không gian giáo dục cộng đồng, không gian sáng tạo văn hóa và điểm đến du lịch hấp dẫn của TPHCM.

Cuối tuần qua, tại Nhà trưng bày và triển lãm TPHCM, Sở Văn hóa và Thể thao thành phố đã tổ chức Hội nghị "Thực trạng và giải pháp xây dựng, phát triển hệ thống Bảo tàng tại TPHCM", nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp đổi mới hoạt động bảo tàng theo hướng hiện đại, tăng trải nghiệm công chúng, thúc đẩy chuyển đổi số và gắn với phát triển công nghiệp văn hóa.