Bab el-Mandeb và phương trình dòng chảy toàn cầu

Trong địa chính trị năng lượng, Saudi Arabia sở hữu một lợi thế mà không phải quốc gia Vùng Vịnh nào cũng có, đó là hai mặt biển. Phần lớn các mỏ dầu chủ lực của nước này nằm ở phía Đông, hướng ra vịnh Persian và eo biển Hormuz. Nhưng, Riyadh còn có hệ thống đường ống Đông - Tây đưa dầu xuyên bán đảo Arab tới cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ. Khi Hormuz bất ổn, tuyến đường này trở thành chiếc “van an toàn”, cho phép Saudi Arabia đưa dầu ra biển mà không cần đi qua eo biển do Iran có khả năng gây sức ép. Vấn đề nằm ở chỗ, tránh được Hormuz chưa có nghĩa là thoát khỏi bài toán điểm nghẽn.

Khi “đường tránh” trở thành điểm nghẽn

Dầu mỏ từ Yanbu nếu muốn tới những khách hàng lớn ở châu Á vẫn phải xuôi Biển Đỏ và đi qua eo Bab el-Mandeb. Theo các số liệu công bố chính thức, Saudi Arabia đã đẩy công suất sử dụng tuyến Đông - Tây lên khoảng 7 triệu thùng/ngày; lượng dầu thô và sản phẩm dầu mỏ qua Yanbu có thời điểm vượt 4,5 triệu thùng/ngày, khoảng 70% hướng tới thị trường châu Á.

Tàu chở dầu đi qua Biển Đỏ, gần kênh Suez. Ảnh: Xinhua

Bởi vậy, càng sử dụng Yanbu để giảm phụ thuộc vào Hormuz, Riyadh càng làm tăng giá trị chiến lược của Bab el-Mandeb. Đây là nghịch lý đáng chú ý: một phương án được xây dựng để phân tán rủi ro cuối cùng lại tạo ra một điểm tập trung rủi ro mới. Bab el-Mandeb vì thế không còn đơn thuần là “Hormuz thứ hai”. Hai eo biển đang dần trở thành hai bộ phận của cùng một hệ thống lưu chuyển.

Khái niệm “phong tỏa” thường gợi đến hình ảnh chiến hạm chặn luồng hoặc thủy lôi khiến tàu bè không thể đi qua. Nhưng, chiến tranh hàng hải hiện đại không nhất thiết phải vận hành như vậy. Và, Houthi có một lựa chọn ít tốn kém hơn nhiều: khiến Bab el-Mandeb trở nên đủ nguy hiểm.

Tên lửa chống hạm, UAV, xuồng không người lái và khả năng tập kích có chọn lọc cho phép một lực lượng phi nhà nước tạo ra vùng rủi ro trên một tuyến giao thông có giá trị toàn cầu. Trong giai đoạn Houthi tăng cường tấn công tàu bè, lưu lượng dầu qua Bab el-Mandeb giảm từ khoảng 9,3 triệu thùng/ngày năm 2023 xuống khoảng 4,1 triệu thùng/ngày năm 2024. Các hãng vận tải đã phải chuyển hướng qua Mũi Hảo Vọng, kéo dài hành trình và đẩy chi phí logistics lên cao. Điều này cho thấy, quyền lực tại điểm nghẽn không nhất thiết nằm ở khả năng đóng cửa nó, mà nằm ở khả năng làm thay đổi hành vi của thị trường.

Các tay súng Houthi. Ảnh: Xinhua

Một tên lửa thậm chí không cần đánh trúng tàu dầu để tác động đến giá dầu. Nó chỉ cần khiến phí bảo hiểm chiến tranh tăng, khiến chủ tàu từ chối chuyến, khiến doanh nghiệp tính lại lịch trình hoặc khiến một hãng vận tải quyết định đi vòng qua châu Phi. Khi đó, chính các tác nhân thương mại sẽ tự thực hiện phần còn lại của “cuộc phong tỏa”. Đó là một dạng đòn bẩy bất đối xứng đặc biệt hiệu quả, bên gây sức ép bỏ ra chi phí quân sự tương đối nhỏ, trong khi chi phí được khuếch đại qua bảo hiểm, vận tải, tồn kho, nhiên liệu và thời gian giao hàng trên phạm vi toàn cầu.

Hai cửa biển, một bàn cờ

Nếu nhìn Hormuz và Bab el-Mandeb riêng biệt, rất dễ coi đây là hai cuộc khủng hoảng hàng hải khác nhau. Nhưng, nếu đặt chúng lên cùng bản đồ năng lượng, một cấu trúc khác xuất hiện. Hormuz nằm ở cửa phía Đông của bán đảo Arab. Bab el-Mandeb nằm ở phía Tây Nam. Một bên chịu ảnh hưởng trực tiếp của Iran; bên kia nằm sát vùng lãnh thổ Yemen do Houthi kiểm soát.

Sau khi Houthi tuyên bố cấm vận hàng hải nhằm vào tàu liên quan Saudi Arabia, ngày 20/7, Bab el-Mandeb càng gắn chặt với phương trình Hormuz. Áp lực của Houthi tại Biển Đỏ có thể đóng vai trò như một áp lực dự phòng, giúp Tehran và các đồng minh duy trì đòn bẩy ngay cả trong trường hợp xuất hiện thỏa thuận làm giảm căng thẳng tại Hormuz và đó có lẽ là thay đổi đáng quan tâm nhất.

Houthi tấn công sân bay Sanaa tại Yemen. Ảnh: Xinhua

Trong nhiều thập niên, lợi thế địa chính trị của Iran gắn với Hormuz. Nhưng, một mạng lưới đồng minh và lực lượng thân Iran có khả năng hoạt động gần Bab el-Mandeb khiến phạm vi gây sức ép có thể mở rộng sang cửa ngõ phía Nam Biển Đỏ. Nói cách khác, từ một điểm nghẽn, bài toán đang chuyển thành mạng lưới điểm nghẽn.

Điều đó cũng làm phức tạp đáng kể mọi giải pháp ngoại giao. Một thỏa thuận ở Hormuz chưa chắc giải quyết được Biển Đỏ. Ngược lại, ngừng bắn với Houthi cũng không bảo đảm Hormuz thông suốt. Muốn khôi phục hoàn toàn dòng chảy năng lượng, nhiều bàn đàm phán có thể phải vận hành đồng thời.

“Thuế địa chính trị” trên mỗi thùng dầu

Những số liệu mới nhất cho thấy đây không còn là một kịch bản giả định. Báo cáo tháng 8/2026 của Cơ quan Thông tin năng lượng Mỹ (EIA) ước tính lượng dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ đi qua Hormuz trong quý II/2026 chỉ còn bình quân 4,9 triệu thùng/ngày, giảm mạnh so với 21,6 triệu thùng/ngày trong quý IV/2025. Nhưng, ở chiều ngược lại, lưu lượng qua Bab el-Mandeb tăng từ 5,4 lên 8,1 triệu thùng/ngày. Nguyên nhân quan trọng là Saudi Arabia chuyển dầu qua tuyến đường ống Đông - Tây tới Yanbu để né Hormuz.

Bản đồ vị trí eo Hormuz và eo Bad el Mandeb. Ảnh: Al Jazeera

Sự dịch chuyển ấy khiến Bab el-Mandeb từ một tuyến thay thế trở thành nơi tập trung rủi ro mới. Sau tuyên bố phong tỏa hàng hải của Houthi nhằm vào Saudi Arabia, dữ liệu của Lloyd’s List Intelligence cho thấy lượng tàu có bật hệ thống nhận dạng tự động AIS qua eo biển này trong tuần 3-9/8 chỉ còn 200 lượt, mức thấp nhất trong một năm. Đến tuần 10-16/8, con số phục hồi lên 223 lượt nhưng vẫn phản ánh trạng thái dè chừng của thị trường. Trong khi đó, tại cửa phía Bắc Biển Đỏ, lưu lượng qua kênh đào Suez trong 4 tuần gần nhất đã lên mức cao nhất kể từ đầu năm 2024, một phần do các tàu dầu siêu lớn chở dầu từ Yanbu lựa chọn đi về phía Bắc thay vì vượt Bab el-Mandeb.

Bab el-Mandeb còn nguy hiểm hơn Hormuz ở một khía cạnh khác, đây không chỉ là hành lang năng lượng. Khoảng 10% thương mại hàng hải toàn cầu đi qua khu vực này, cùng dầu, LNG, container, linh kiện công nghiệp, lương thực và hàng tiêu dùng trên trục Á - Âu. Bất ổn tại đây vì thế tạo ra hai cú sốc cùng lúc: năng lượng và logistics. Nếu tàu phải vòng qua Mũi Hảo Vọng, cái giá không chỉ xuất hiện tại cây xăng. Nó đi vào cước container, nhiên liệu hàng hải, phí bảo hiểm, vốn lưu động và lượng hàng tồn kho mà doanh nghiệp phải duy trì để chống chậm trễ.

Tàu hàng mắc kẹt tại eo Hormuz. Ảnh: Xinhua

Đó có thể coi là một dạng “thuế địa chính trị” vốn không chính phủ nào chính thức áp đặt, nhưng người tiêu dùng và doanh nghiệp ở cách Trung Đông hàng nghìn km vẫn phải trả. Một nghiên cứu kinh tế công bố tháng 7/2026 còn chỉ ra rằng, thiệt hại từ việc gián đoạn điểm nghẽn hàng hải không thể chỉ đo bằng giá trị hàng hóa trực tiếp đi qua đó. Khi linh kiện và hàng hóa trung gian bị chậm, tác động lan sang cả những nền kinh tế có hàng hóa không hề đi qua eo biển bị phong tỏa. Bab el-Mandeb thậm chí còn nằm trong một “điểm nghẽn số”, bởi nhiều tuyến cáp quang biển nối châu Á với châu Âu chạy qua khu vực Biển Đỏ. Vì vậy, bản đồ rủi ro của Bab el-Mandeb rộng hơn rất nhiều so với bản đồ Trung Đông.

Điều này tạo ra nghịch lý địa kinh tế: càng tìm cách thoát khỏi một điểm nghẽn, dòng năng lượng càng có nguy cơ dồn áp lực sang điểm nghẽn khác. Hệ thống vận tải toàn cầu, vì thế, không đơn giản tìm được “đường tránh”; nó đang liên tục tái phân bổ rủi ro giữa Hormuz, Bab el-Mandeb, Suez và Mũi Hảo Vọng.

Các cuộc chiến thế kỷ XX thường được đo bằng lãnh thổ chiếm được, căn cứ bị phá hủy hay lực lượng quân sự bị tiêu hao. Nhưng, những gì diễn ra quanh Hormuz và Bab el-Mandeb cho thấy một dạng quyền lực khác đang nổi lên - quyền lực đối với dòng chảy. Dù đó là dầu mỏ, luồng tàu container hay dòng dữ liệu. Vốn và hàng hóa phải chảy. Một lực lượng không đủ sức kiểm soát đại dương vẫn có thể sở hữu ảnh hưởng vượt xa quy mô của mình nếu đứng gần đúng nút giao của những dòng chảy ấy. Đó là lý do Bab el-Mandeb ngày nay đáng chú ý không chỉ bởi câu hỏi Houthi có thể đóng eo biển hay không. Câu hỏi lớn hơn là thế lực nào có khả năng quyết định mức độ an toàn, chi phí và điều kiện để thế giới đi qua những “cánh cửa” của nền kinh tế toàn cầu?

Nếu Hormuz và Bab el-Mandeb tiếp tục bị đặt trong cùng một phương trình xung đột, Trung Đông có thể bước vào giai đoạn mà ưu thế không nhất thiết thuộc về bên kiểm soát nhiều lãnh thổ nhất, mà thuộc về bên có khả năng khiến những huyết mạch kinh tế quan trọng nhất thế giới lúc thông, lúc tắc. Và, trong cuộc chiến ấy, đôi khi chỉ cần đe dọa xoay một chiếc van cũng đủ khiến cả thị trường phải chuyển động.