Ðánh thức di sản

Bài 1: Di sản “ngủ quên” nơi địa đầu cực Nam

Cà Mau có không ít di tích văn hóa, lịch sử đang lặng lẽ “ngủ quên”, dù mang trong mình giá trị quý báu. Khi di tích chưa được khai thác hiệu quả, vắng bóng du khách và thiếu sức sống là thực trạng đáng suy ngẫm, đặt ra yêu cầu phải nhìn lại cách bảo tồn và phát huy di sản.

"Kho ký ức" cần được đổi mới

Sau khi hợp nhất 2 tỉnh Cà Mau và Bạc Liêu từ ngày 1/7/2025, công tác quản lý di tích trên địa bàn được thực hiện theo Quyết định số 663/QÐ-UBND ngày 11/3/2026 của UBND tỉnh Cà Mau. Toàn tỉnh hiện có 112 di tích được xếp hạng, gồm 3 di tích quốc gia đặc biệt, 24 di tích quốc gia và 85 di tích cấp tỉnh.

Trong đó, 3 di tích quốc gia đặc biệt gồm: Ðường Hồ Chí Minh trên biển (Bến Vàm Lũng, Xã Phan Ngọc Hiển), Căn cứ Cái Chanh (xã Ninh Thạnh Lợi) và Di tích khảo cổ Vĩnh Hưng (xã Châu Thới). Bên cạnh đó, còn nhiều di tích tiêu biểu như: Ðình Tân Hưng (Phường Lý Văn Lâm), Hồng Anh Thư quán (phường An Xuyên), Ðền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh (xã Châu Thới), Ðền thờ 10 anh hùng liệt sĩ khởi nghĩa Hòn Khoai (phường An Xuyên), Khu Lưu niệm nghệ thuật đờn ca tài tử và Nhạc sĩ Cao Văn Lầu (phường Bạc Liêu), Di tích lịch sử Nọc Nạng (phường Giá Rai)... Ðây đều là những địa chỉ có ý nghĩa quan trọng về lịch sử, giáo dục truyền thống và nghiên cứu khoa học.

Bảo tàng tỉnh Cà Mau được giao quản lý 27 di tích, trong đó, trực tiếp quản 3 di tích quốc gia đặc biệt; 19 di tích thực hiện theo cơ chế phối hợp với các địa phương và các đơn vị liên quan.

Phần lớn các di tích trên địa bàn tỉnh hiện do UBND cấp xã và các đơn vị liên quan trực tiếp quản lý, phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương. Việc phân cấp quản lý theo Quyết định số 663/QÐ-UBND của UBND tỉnh Cà Mau là cơ sở quan trọng để làm rõ trách nhiệm, nâng cao hiệu quả quản lý và phát huy vai trò của cộng đồng địa phương trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích. Ðồng thời, cơ chế này cũng tăng cường sự phối hợp giữa các cấp, các ngành, địa phương và cộng đồng, góp phần bảo vệ, giữ gìn di sản văn hóa, lịch sử tại Cà Mau.

Ông Lê Minh Sơn, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Cà Mau, cho biết, khó khăn lớn của tỉnh không nằm ở thiếu tài nguyên mà ở khả năng chuyển hóa giá trị di sản thành sản phẩm trải nghiệm phù hợp với nhu cầu công chúng.

Bảo tàng tỉnh - nơi lưu giữ, trưng bày các hiện vật, tư liệu phản ánh lịch sử hình thành và phát triển vùng đất cực Nam, được xem là “kho ký ức” của địa phương, nhưng không gian trưng bày chưa thật sự hấp dẫn, chưa có khu trưng bày cổ vật quy mô lớn. Nhiều hiện vật giá trị vẫn lưu giữ trong kho, chưa có điều kiện giới thiệu rộng rãi. Ứng dụng công nghệ trong trưng bày còn hạn chế so với xu hướng bảo tàng hiện đại.

Ông Ðỗ Văn Nghiệp, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Lịch sử của Bảo tàng tỉnh, chia sẻ: Quảng bá kiến thức lịch sử thông qua di tích và hiện vật có ý nghĩa quan trọng, góp phần mang lại nhận thức mới, tầm nhìn mới cho các thế hệ hôm nay và mai sau. Vì vậy, Bảo tàng tỉnh cần phải được đổi mới toàn diện, để trở thành nơi quá khứ được kể lại một cách sống động và gần gũi.

Các đồng chí lãnh đạo tỉnh tham quan cụm phù điêu tại Ðền thờ 10 anh hùng liệt sĩ khởi nghĩa Hòn Khoai.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh du lịch trải nghiệm phát triển mạnh, di tích không chỉ là nơi trưng bày mà cần trở thành không gian giáo dục văn hóa - lịch sử, nơi du khách có thể tương tác, khám phá và hiểu sâu hơn về bản sắc địa phương.

Nhà báo, Họa sĩ, Thạc sĩ Nguyễn Kim Phiến, Giám đốc Trung tâm UNESCO Bảo tồn Di sản Mỹ thuật Văn hóa Việt Nam, nhấn mạnh, các điểm di tích muốn thu hút khách cần đổi mới cách trưng bày, tăng cường hoạt động trải nghiệm và giáo dục lịch sử, đặc biệt hướng đến học sinh, sinh viên.

Thiếu kết nối, quảng bá để phát triển du lịch

Nhiều di tích lịch sử, văn hóa trên địa bàn tỉnh chưa được khai thác hiệu quả cho phát triển du lịch. Có thể kể đến như: Di tích Lịch sử quốc gia Nhà Dây Thép, Hồng Anh Thư Quán (phường An Xuyên), Khu căn cứ Tỉnh ủy tại Xẻo Ðước (xã Phú Mỹ), Di tích căn cứ Tỉnh ủy Lung Lá - Nhà Thể (Xã Lương Thế Trân), chứng tích tội ác Mỹ - ngụy tại Biệt khu Hải Yến - Bình Hưng (xã Phú Tân), hay Khu Lưu niệm nghệ nhân dân gian Nguyễn Long Phi (bác Ba Phi, xã Khánh Hưng)... Ðây đều là những công trình mang giá trị quý báu, song lượng khách tham quan còn hạn chế.

Nhiều người dân địa phương cho biết, du khách đến Cà Mau chủ yếu tham quan các điểm du lịch sinh thái nổi tiếng như: Ðất Mũi, hòn Ðá Bạc, điện gió, trong khi các di tích lịch sử, văn hóa ít được biết đến. Thêm nữa, một số di tích chưa có lịch mở cửa ổn định, thông tin hướng dẫn còn hạn chế, khiến ngay cả người dân địa phương cũng khó tiếp cận.

Cùng với công tác quảng bá, giới thiệu hạn chế, nội dung trưng bày đơn điệu, thiếu tính tương tác, chưa đáp ứng nhu cầu trải nghiệm ngày càng cao của du khách, các di tích ở Cà Mau phân bố rải rác, nhiều điểm xa trung tâm, hạ tầng giao thông và dịch vụ chưa phát triển đồng bộ. Việc liên kết các di tích thành tuyến tham quan chưa hiệu quả, khiến tài nguyên chưa tạo thành hành trình hấp dẫn.

Lực lượng vũ trang tham quan, tìm hiểu về lịch sử Biệt khu Hải Yến - Bình Hưng (xã Phú Tân).

Không chỉ vậy, nguồn lực đầu tư tôn tạo, mở rộng di tích còn khiêm tốn. Ứng dụng công nghệ trong trưng bày và quảng bá chưa đáp ứng yêu cầu, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận của du khách. Ngoài ra, nguồn nhân lực phục vụ tại di tích còn hạn chế, chưa được bố trí đầy đủ và chuyên nghiệp, dẫn đến việc tổ chức đón khách chưa thường xuyên...

Nếu được quy hoạch và tổ chức tốt, các di tích này hoàn toàn có thể trở thành những “mảnh ghép” quan trọng trong bức tranh du lịch của tỉnh. Theo ông Lê Minh Sơn, trước hết cần thay đổi nhận thức và cách tiếp cận: di sản không chỉ là đối tượng bảo tồn mà còn là nguồn lực phát triển. Khi cách nhìn thay đổi, cách làm cũng phải đổi mới, từ giữ gìn sang khai thác có trách nhiệm.

Do đó, những khó khăn hiện nay cần sớm được tháo gỡ để các di tích văn hóa, lịch sử tại Cà Mau thực sự trở thành điểm đến hấp dẫn, góp phần thúc đẩy phát triển du lịch và kinh tế - xã hội của địa phương./.