Giờ mới trở lại đầu sách (trang 7 của tập biên khảo) - Sự ra đời của thành ngữ 'Công tử Bạc Liêu'. Phan Trung Nghĩa trích đoạn bài báo 'Đây Bạc Liêu' của Tạ Như Khuê, đăng trên tuần báo Thanh Nghị, ra ngày 11/3/1994. Đó là cái nhìn của một nhà báo ở Hà Nội đối với quang cảnh kinh tế - xã hội của Bạc Liêu vào nửa đầu thế kỷ 20. Ông gọi 'Bạc Liêu là một đất ăn chơi...'
'Cha chung không ai khóc', câu thành ngữ quen thuộc này chỉ sự thờ ơ, vô trách nhiệm đối với công việc chung. Nó xuất phát từ tâm lý 'đèn nhà ai nhà ấy rạng', 'ôm rơm rặm bụng' từ thời làm ăn manh mún, tự cấp tự túc. Tiếc rằng, tư tưởng cố hữu này vẫn còn bám riết đời sống hôm nay.
Nhiều người không nhận ra 'tiên nữ đồng quê' Lý Tử Thất trong bức hình khuôn mặt cô sưng phù do dị ứng sơn mài.
Thành ngữ Việt có câu: Giàu hai con mắt, khó đôi bàn tay như một sự khẳng định về tầm quan trọng của đôi mắt và bàn tay với mỗi người. Tuy nhiên, có những người vì nhiều nguyên do mà mất đi 'ánh sáng' của đôi mắt. Nhưng với khát vọng vươn lên nghịch cảnh, những người khiếm thị vẫn đang từng ngày sống và nỗ lực để đi về nơi có 'ánh sáng'.
Sau phát biểu tại Quốc hội về tình trạng bộ máy cồng kềnh, chồng chéo đang kìm hãm sự phát triển đất nước và khẳng định 'không tinh gọn sẽ không thể phát triển được', mới đây, Tổng Bí thư Tô Lâm tiếp tục khẳng định quan điểm này trong bài viết 'TINH - GỌN - MẠNH - HIỆU NĂNG - HIỆU LỰC - HIỆU QUẢ'.
Độc giả Trần Ngọc Thơ hỏi: 'Có người nói 'Tứ tung ngũ hoành' nhưng cũng có người nói là 'Tứ tung ngũ hành'. Vậy tôi muốn chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa giải đáp, 'hoành' hay 'hành' đúng; từ láy 'tứ tung' có liên quan gì đến 'Tứ tung ngũ hoành/hành' hay không, và tại sao lại nói như vậy? Trân trọng cảm ơn'.
Theo bạn, 'đều như vắt chanh' hay 'đều như vắt tranh' mới là câu thành ngữ đúng chuẩn Tiếng Việt?
Độc giả Hàn hỏi: 'Trong bài 'Kẻ sĩ' của Nguyễn Công Trứ có câu 'Miền hương đảng đã khen rằng hiếu đễ/ Đạo lập thân phải giữ lấy cương thường'. Tôi không hiểu 'hương đảng' ở đây nghĩa là gì.
Để ăn mừng cho chiến thắng của ông Trump, Elon Musk đăng lại 'meme' bê bồn rửa nổi tiếng của mình. Đằng sau đó có thể là một kế hoạch sa thải diện rộng.
Vị tướng quân này cư xử bất công làm phật lòng người phu xe, ngày hôm sau khi hai quân giao chiến, người phu xe đã đưa thẳng vị tướng này vào trại địch, khiến ông bị bắt làm tù binh ngay lập tức.
Theo bạn, 'bày binh bố trận' hay 'bài binh bố trận' mới là câu thành ngữ đúng chuẩn Tiếng Việt?
Tôi tin chắc các bạn đã từng nghe câu 'Nước trong thì không có cá'. Tuy nhiên, với sự phát triển của văn hóa Internet những năm gần đây, nhiều bạn trẻ sẽ lầm tưởng nửa sau câu là 'Nếu người khiêm tốn thì sẽ bất khả chiến bại'.
Theo bạn, 'tai vách mạch rừng' hay 'tai vách mạch dừng' mới là câu thành ngữ đúng chuẩn Tiếng Việt?
Từ điển thành ngữ, tục ngữ Việt - Hán (Nguyễn Văn Khang - NXB Văn hóa Sài Gòn - 2008) là cuốn sách đối chiếu những thành ngữ, tục ngữ Việt - Hán có nghĩa tương đương, được tác giả giới thiệu là 'công cụ tiện lợi cho việc những người biên, phiên dịch, giao tiếp song ngữ Hoa - Việt và học tiếng Hoa, tiếng Việt với tư cách là một ngoại ngữ...' (trích mục Thay lời nói đầu của từ điển). Tuy nhiên, trong thực tế thì rất nhiều mục sự so sánh đối chiếu không chính xác và điều này có thể dẫn đến sai sót cho người sử dụng. Những lỗi này thỉnh thoảng vẫn được chúng tôi nêu ra trong chuyên mục 'Cà kê chuyện chữ nghĩa'. Tiếp theo đây là hai mục cần bàn lại.
Bởi sự thông dụng mà đôi khi khiến ta lại quên mất mình không phải lúc nào cũng sử dụng tiếng Việt đúng cách, hợp lí và hay.
Câu thành ngữ quen thuộc 'Ướt như chuột lột' hóa ra lại có một lỗi sai cơ bản mà ngay cả học sinh giỏi Văn cũng chưa chắc phát hiện ra.
Độc giả Vương Toàn hỏi: 'Tôi thấy người ta hay chúc nhau là 'Mã đáo thành công' với nghĩa là gặp nhiều may mắn, đạt được thành công, thắng lợi nhanh chóng, nhưng không biết vì sao lại nói như vậy. Gần đây tôi có xem cuốn sách đứa cháu đang đọc Thành ngữ bằng tranh (biên soạn: Nguyễn Thị Hường Lý; Tranh: Nguyễn Quang Toàn - NXB Kim Đồng, 2020), thì thấy giải thích như sau:
Trong tiếng Việt, 'thuốc thang' được dùng với hai nghĩa: 1- Danh từ, có nghĩa như thuốc men (thường gắn với vị thuốc đông y), như 'chăm lo thuốc thang', 'bệnh thế này thì thuốc thang nào trị nổi'; 2- Động từ, chỉ việc chữa bệnh bằng các loại thuốc, ví dụ: 'Chạy vạy khắp nơi để thuốc thang mà bệnh vẫn chưa khỏi',...
Người đời thường dùng thành ngữ 'hai bàn tay trắng' để nói về ai đó lập nghiệp ở con số không. Nhưng với Lò Hừ, anh còn phải lập nghiệp từ con số âm. Thế nhưng, với khát vọng vươn lên, lại được Đảng điểm hóa, anh đã rũ bùn đứng dậy thành công. Hôm nay, người ta thường nhắc đến Pờ Lò Hừ như kể về một huyền thoại giữa đời thường, như một hình tượng cho ý chí, nghị lực, cũng là để bảo nhau nhớ về công ơn của Đảng.