Xác lập giá trị văn khắc Mỹ Sơn

Các cán bộ Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn khảo sát các văn khắc tại khu di sản. Ảnh: M.S

Nguồn sử liệu quý giá

Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn vừa hoàn thành việc thống kê, khảo tả, hệ thống dữ liệu các văn khắc tại Mỹ Sơn. Bước đầu xác định khu đền tháp hiện còn khoảng 50 văn khắc bao gồm bia ký và các mảnh vỡ có khắc chữ.

Ông Nguyễn Văn Thọ, Trưởng phòng Bảo tồn, Bảo tàng (Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn) cho biết, quá trình khảo sát đã tập trung vào việc nhận diện hiện trạng từng văn khắc, văn bia; ghi nhận vị trí, hình thức, chất liệu, kích thước, mức độ nguyên vẹn, tình trạng bề mặt, dấu hiệu phong hóa và các yếu tố liên quan đến công tác bảo quản, kể cả đối chiếu với các nguồn tư liệu, hồ sơ và kết quả nghiên cứu đã có; từ đó hệ thống hóa, xác định giá trị tư liệu từng hiện vật.

“Các văn khắc không chỉ là những hiện vật gốc mang giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc biệt mà còn là nguồn sử liệu trực tiếp góp phần làm sáng tỏ lịch sử hình thành, quá trình phát triển của khu đền tháp Mỹ Sơn, cũng như đời sống tôn giáo, chính trị và văn hóa của vương quốc Champa xưa qua nhiều giai đoạn”, ông Thọ phân tích.

Trải qua khoảng 7 thế kỷ tồn tại và phát triển, khu đền tháp Mỹ Sơn mang trong mình những yếu tố văn hóa nghệ thuật độc đáo. Nhiều tấm bia hiện còn có hoa văn đẹp, rất có giá trị về mặt mỹ thuật, điêu khắc.

Tuy nhiên, do những tác động của thời gian, sự quên lãng và tàn phá của con người, ngày nay hiện vật văn khắc Mỹ Sơn nguyên vẹn còn lại hạn chế, chủ yếu tập trung ở các nhóm tháp: A,B,D,E,F,G và tại Nhà trưng bày bên ngoài khu di tích. Không ít trong số này đã bị sứt vỡ, hư hại hoặc bị nắng mưa bào mòn khiến nét chữ mờ nhạt.

Dù vậy, với những văn bia còn nguyên vẹn thật sự là một tác phẩm nghệ thuật với kỹ thuật điêu khắc chóp đỉnh tinh tế như hình cánh sen, hình gợn sóng…

Cạnh đó, kích thước và nét chữ trên các bia cũng khá đa dạng và có sự cách tân, thay đổi tùy giai đoạn; có bia được khắc chữ Phạn cổ (Sanskrit) hoặc chữ Chăm cổ với nét chữ vuông hoặc tròn, nghiêng bên trái hoặc nghiêng bên phải… Tùy nội dung muốn chuyển tải, các bia cũng có thể được khắc chữ 1 mặt, 2 mặt, 3 mặt, 4 mặt, thỉnh thoảng thanh trụ cửa cũng được khắc chữ như một dạng bia ký tại Mỹ Sơn (tháp B1).

KTS. Lê Trí Công (nhà nghiên cứu văn hóa Chăm) nhìn nhận, so với các văn bia hiện còn tại các di tích, phế tích trên địa bàn thành phố Đà Nẵng, các bia ký ở Mỹ Sơn có giá trị cực kỳ quan trọng, chuyển tải hầu như toàn diện và đầy đủ thông tin nhất về sử liệu cũng như quá trình hình thành và phát triển của vương quốc Champa. Đặc biệt, cũng phản ánh hầu hết phong cách nghệ thuật điêu khắc chữ độc đáo trong nghệ thuật điêu khắc của người Chăm xưa.

Việc phiên dịch các văn bia ở Mỹ Sơn giúp hé lộ những sử liệu quý giá về một giai đoạn lịch sử của vương quốc Champa xưa. Ảnh: V.L

Xác lập Di sản Tư liệu văn khắc Mỹ Sơn

Có thể khẳng định, hậu thế ngày nay biết lịch sử hình thành các đền tháp và một phần lịch sử vương quốc Champa xưa chủ yếu thông qua các văn khắc. Hầu như tại mỗi khu đền tháp đều có một hoặc nhiều bia ký để khắc tạc những chiến công, công đức và lễ vật… của vua dâng lên các vị thần khi xây dựng hoặc trùng tu tháp.

Ông Nguyễn Công Khiết, Giám đốc Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn khẳng định, việc hệ thống, phiên dịch các văn khắc tại Mỹ Sơn rất quan trọng không chỉ vén mở những thông tin quý giá về lịch sử, văn hóa, xã hội các vương triều Champa trên vùng đất xứ Quảng và miền Trung, mà còn hướng đến mục tiêu lớn hơn là xây dựng hồ sơ đề xuất công nhận di sản tư liệu cho các văn khắc này.

Thực tế, từ đầu thế kỷ 20, khi các nhà nghiên cứu người Pháp đến Mỹ Sơn cũng đã phiên dịch khoảng 32 văn bia bằng chữ Phạn cổ. Dù vậy, nhiều văn bia chữ Chăm cổ trong số này vẫn chưa được phiên dịch.

Cạnh đó, chiến tranh và thời gian kéo dài cũng khiến nhiều văn bia bị xáo trộn, chưa kể một số văn bia cũng đã được người Pháp chuyển khỏi Mỹ Sơn để trưng bày tại các bảo tàng trong nước... nên quá trình hệ thống hóa, phiên dịch văn bia càng cấp thiết.

Ngày 19/5 vừa qua, trong chuyến thăm và làm việc tại Mỹ Sơn, các chuyên gia đến từ Viện Viễn Đông Bác Cổ (Pháp) cam kết hỗ trợ dịch thuật hệ thống văn bia Chăm tại Mỹ Sơn; hướng tới xây dựng hồ sơ đề cử văn khắc, văn bia Chăm trở thành Di sản Tư liệu thế giới.

Ông Nguyễn Văn Thọ nhìn nhận, kết quả phiên dịch các văn khắc không chỉ giúp nhận diện giá trị các văn khắc trong tổng thể giá trị khu di sản mà còn tạo lập cơ sở khoa học để Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn xây dựng hồ sơ tham mưu các cấp, các ngành liên quan trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Cục Di sản xem xét công nhận hệ thống văn khắc Mỹ Sơn là Di sản Tư liệu cấp quốc gia trước khi hướng đến mục tiêu lớn hơn là Di sản Tư liệu thế giới.