Thổi hồn văn hóa qua trang phục truyền thống của dân tộc Mông

Hoa văn, họa tiết được xem là tinh hoa trong trang phục truyền thống của dân tộc Mông. Ảnh: Hoàng Chính

Dân tộc Mông ở tỉnh Hà Giang chiếm trên 34%, sinh sống chủ yếu ở các huyện Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc, Hoàng Su Phì và Xín Mần. Cùng với thanh âm của khèn Mông vang vọng giữa trùng điệp của núi rừng thì bộ trang phục truyền thống của phụ nữ dân tộc Mông ở Hà Giang là nét đẹp văn hóa không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt, tâm linh và được bảo tồn, lưu giữ qua nhiều đời. Cộng đồng dân tộc Mông ở Hà Giang được chia làm 4 nhóm, gồm: Mông trắng, Mông xanh, Mông đỏ và Mông đen.

Khác với trang phục dành cho đàn ông dân tộc Mông chủ đạo là gam màu đen và ít họa tiết, hoa văn, trang phục truyền thống của người phụ nữ dân tộc Mông lại thiên về gam màu nóng, sặc sỡ, nổi bật nhất là các loại áo, váy. Để hoàn thiện một bộ trang phục truyền thống này đòi hỏi sự kỳ công về thời gian, công sức với hơn 40 công đoạn. Nguyên liệu để làm ra bộ trang phục truyền thống gồm vải lanh, gấm, lụa, trong đó, nguyên liệu chính là cây lanh. Vào tháng 5, khi cây lanh đủ độ cho sợi, những cô gái dân tộc Mông lên rẫy thu hoạch cây lanh mang về phơi khô, tách, giã và nối sợi lanh. Các sợi lanh được đưa lên khung cửi dệt thành những tấm vải lanh nguyên bản và thực hiện các công đoạn tiếp theo như lăn vải lanh, nhuộm chàm, vẽ sáp ong và thêu họa tiết, hoa văn... Các công đoàn này được phụ nữ dân tộc Mông thực hiện thủ công.

Huyện Quản Bạ là địa phương có trên 60% đồng bào dân tộc Mông sinh sống, chủ yếu là dân tộc Mông trắng và Mông xanh. Dù công việc đồng áng, nương rẫy có vất vả đến mấy, tranh thủ vào buổi tối, phụ nữ dân tộc Mông ở đây đều dành thời gian để tự tay thêu, dệt cho mình một bộ váy, áo truyền thống của dân tộc. Để bộ trang phục nổi bật, đòi hỏi đường thêu hoa văn trên vải phải có sắc, thẳng, đều và cách phối màu tươi sáng, hài hòa. Điều này còn thể hiện được sự đảm đang, chăm chỉ của người phụ nữ dân tộc Mông.

Đối với phụ nữ dân tộc Mông xanh ở huyện Quản Bạ, bộ trang phục truyền thống gồm áo, váy, yếm, thắt lưng, xà cạp, khăn vấn đầu và vòng cổ bạc. Trang phục truyền thống dân tộc Mông xanh có cách trang trí trên y phục chủ yếu bằng đắp ghép vải màu, hoa văn thêu chủ yếu hình chữ thập với từng mũi lẻ 3-5-7-9. Để tạo nên sự nổi bật của trang phục, không thể thiếu chiếc thắt lưng rộng khoảng 5-6cm được thêu các hoa văn tỉ mỉ và quấn ngang bụng. Mỗi họa tiết trên trang phục đều tượng trưng cho tình nghĩa vợ chồng, con cái, dòng họ.

"Là người phụ nữ dân tộc Mông, ngay từ hồi nhỏ, tôi đã được các bà, các mẹ dạy thêu hoa văn trên trang phục của dân tộc mình. Được diện trên mình bộ trang phục truyền thống của dân tộc mình, do chính đôi bàn tay mình làm ra, tôi cảm thấy rất tự hào. Bởi qua bộ trang phục truyền thống sẽ thể hiện sự tinh tế trong thẩm mỹ và giá trị văn hóa của cộng đồng dân tộc Mông. Trung bình một bộ trang phục truyền thống của phụ nữ người Mông được hoàn thành trong vòng 12 tháng" - chị Vàng Thị Mỷ, ở xã Lùng Tám (huyện Quản Bạ) chia sẻ.

Chính vì tính cầu kỳ, thủ công trong các công đoạn để làm ra một bộ trang phục truyền thống của phụ nữ dân tộc Mông, nên giá thành một bộ trang phục truyền thống khá cao, từ 10-15 triệu đồng. Chị Đào Thị Hà, ở xã Lùng Tám chia sẻ: “Đối với phụ nữ dân tộc Mông, bộ trang phục truyền thống được chị em dành dụm thời gian, công sức để thêu thùa. Điểm nổi bật trên bộ trang phục là chiếc váy xòe, không xẻ, xếp ly dọc theo thân váy từ cạp đến gấu váy. Công đoạn để hoàn thiện một chiếc váy của dân tộc Mông xanh rất cầu kỳ; trên nền vải chàm, họa tiết hoa văn được tạo bởi kỹ thuật thêu và ghép thành từng tấm rất độc đáo. Khi xòe, chiếc váy tạo nên vòng tròn khép kín, mềm mại như bông hoa đào nở vào mùa Xuân, tạo sự nhẹ nhàng, duyên dáng cho người phụ nữ dân tộc Mông”.

Đến với Hà Giang, tận mắt chiêm ngưỡng những phụ nữ người dân tộc Mông diện lên mình bộ trang phục truyền thống rực rỡ sắc màu mới thực sự cảm nhận hết được những điều tinh tế từ nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Mông được thể hiện trên từng đường thêu hoa văn, họa tiết của bộ trang phục truyền thống. Đây là kết quả nhằm bảo tồn, phát huy nét văn hóa truyền thống của dân tộc Mông trên địa bàn tỉnh trong việc thực hiện Đề án số 09-ĐA/TU ngày 21/4/2017 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Hà Giang về bảo tồn, khôi phục, phát huy giá trị văn hóa đặc trưng của dân tộc Mông trên địa bàn tỉnh, giai đoạn 2017-2020, định hướng đến năm 2030. Trong đó, tập trung bảo tồn, phát huy giá trị tiếng nói, chữ viết, trang phục, kiến trúc nhà ở truyền thống qua việc tổ chức các lễ hội thêu, dệt vải lanh truyền thống; trình diễn trang phục truyền thống dân tộc Mông; đưa văn hóa truyền thống dân tộc Mông vào giảng dạy cho học sinh tại các nhà trường...

Được sự quan tâm, chăm lo của Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương, hiện nay, đồng bào dân tộc Mông ở Hà Giang không còn du canh, du cư mà yên tâm định canh, định cư, nỗ lực phát triển kinh tế, xây dựng đời sống ấm lo, hạnh phúc. Đồng thời, tích cực tham gia bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc; bài trừ, xóa bỏ các hủ tục, phong tục tập quán lạc hậu không còn phù hợp. Từ đó, góp phần làm giàu bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc, thu hút khách du lịch đến tham quan, trải nghiệm tại tỉnh Hà Giang.

Hoàng Chính