Tạo điểm nhấn trong quy hoạch phát triển làng nghề

Mộc Kim Bồng là một trong những làng nghề cần tiếp tục được đầu tư, quy hoạch bài bản để tạo điểm nhấn trong bức tranh du lịch Đà Nẵng. Ảnh: T.Y

Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Cục phó Cục Kinh tế hợp tác, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, thời gian tới, việc quy hoạch phát triển, kết nối các làng nghề là bước đi quan trọng và cần thiết để bảo tồn di sản văn hóa, đồng thời tạo cơ hội phát triển kinh tế, du lịch bền vững cho địa phương.

* Với một địa phương có nhiều làng nghề đa dạng, độc đáo như Đà Nẵng thì việc quy hoạch phát triển có tầm quan trọng như thế nào đối với bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa và phát triển kinh tế, thưa bà?

- Trước tiên, phải khẳng định làng nghề không chỉ là nơi sản xuất mà là “bảo tàng sống”. Quy hoạch không chỉ là vẽ sơ đồ đất đai mà là quy hoạch không gian văn hóa và hệ sinh thái kinh tế. Đặc biệt, vai trò của làng nghề còn giúp giảm hiệu ứng đứt gãy xã hội trong công cuộc xây dựng công nghiệp hóa, đô thị hóa ở các địa phương.

Vì thế, tôi cho rằng, đối với Đà Nẵng, quy hoạch phát triển làng nghề là công việc quan trọng, cấp bách để thành phố nói riêng và Việt Nam nói chung vừa giữ gìn văn hóa, vừa tạo sinh kế cho cộng đồng. Đồng thời đóng góp cho du lịch bền vững và xây dựng hình ảnh một thành phố đáng sống, nơi truyền thống và hiện đại luôn song hành với nhau.

Ngoài giá trị kinh tế, các làng nghề truyền thống còn là không gian lưu giữ ký ức cộng đồng, kỹ nghệ, tập quán, đạo đức nghề và bản sắc địa phương.

Quy hoạch giúp giữ di sản văn hóa, dung hòa phát triển với môi trường và chất lượng sống đô thị. Trên thực tế, nếu làng nghề ở Đà Nẵng chỉ phát triển theo hướng bán hàng, du lịch ngắn hạn sẽ dễ bị biến thành điểm mua sắm, mất dần quy trình truyền thống, hiếm người kế nghiệp và mất câu chuyện văn hóa.

* Trước những thách thức mà các làng nghề ở Đà Nẵng đang đối mặt như thiếu nguồn lực, thiếu kết nối và áp lực từ thị trường, bà có thể gợi ý một số giải pháp để khắc phục tình trạng này, nhìn từ góc độ quy hoạch phát triển?

- Ở góc độ quy hoạch phát triển, tôi nghĩ Đà Nẵng cần phải xây dựng bản đồ không gian làng nghề, cơ sở dữ liệu, xác định rõ 3 lớp không gian: vùng bảo tồn (di sản, nghệ nhân, tri thức nghề, trình diễn); vùng sản xuất (xưởng/cụm nghề) và vùng dịch vụ, trải nghiệm, thương mại. Khi ranh giới rõ, mới tránh “mạnh ai nấy làm”, tránh đô thị hóa lấn át không gian nghề và giảm xung đột dân cư, sản xuất.

Cùng với đó, các làng nghề cần tổ chức lại không gian sản xuất theo cụm liên kết ngành nghề, ưu tiên hạ tầng dùng chung. Khuyến khích hình thức hợp tác xã để tạo sức mạnh tập thể, thay vì các hộ gia đình nhỏ lẻ, manh mún và xây dựng chuỗi liên kết, kết nối từ nguyên liệu, thiết kế sản phẩm, sản xuất, kiểm định chất lượng, tiêu thụ.

Đặc biệt, chú trọng việc đưa phát triển du lịch vào phát triển làng nghề. Xây dựng tuyến làng nghề, điểm trình diễn - trải nghiệm - mua sắm chuẩn hóa, đồng bộ biển chỉ dẫn, bãi đỗ, nhà vệ sinh, điểm thanh toán. Đồng thời phát triển kênh số để giảm phụ thuộc thương lái và chống ép giá.

* Đà Nẵng là trung tâm du lịch, vùng kinh tế trọng điểm khu vực miền Trung - Tây nguyên, vậy theo bà, làm sao để quy hoạch phát triển làng nghề ở Đà Nẵng có thể kết hợp với du lịch và các ngành kinh tế khác mà vẫn giữ được bản sắc văn hóa riêng của từng làng nghề?

- Theo định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường các làng nghề ở Đà Nẵng cần đi theo nguyên tắc bảo tồn là lõi - kinh tế là động lực - cộng đồng là chủ thể. Trong quy hoạch, nên tập trung vào một số nhiệm vụ chính như quy hoạch theo không gian văn hóa nghề. Mỗi làng nghề phải xác định rõ giá trị cốt lõi như kỹ nghệ, nghi lễ, tập quán nghề, câu chuyện nguồn gốc, vật liệu truyền thống, phong cách mỹ thuật.

Thiết kế sản phẩm du lịch không chạy theo số lượng bằng mọi giá. Quy hoạch cần gắn với sức chứa theo ngày/giờ, tuyến tham quan 1 chiều, khung giờ trình diễn, bộ quy tắc ứng xử… để du lịch không phá vỡ nhịp sống và nếp nghề.

Thành phố cần liên kết làng nghề với các ngành khác theo chuỗi giá trị địa phương. Với nông nghiệp, cần chuẩn hóa vùng nguyên liệu, truy xuất, câu chuyện bản địa. Với dịch vụ, logistics, cần xây dựng hệ thống kho chung, đóng gói, vận chuyển, điểm hoàn thuế/ship du lịch. Với kinh tế sáng tạo, cần thiết kế sản phẩm quà tặng phiên bản giới hạn, hợp tác nhà thiết kế. Với chuyển đổi số, cần xây dựng bản đồ số làng nghề, vé/tour số, thanh toán không tiền mặt, bán hàng đa kênh.

Ngoài ra, cần tổ chức quản trị làng nghề, trong đó chú trọng hoạt động bảo hộ sản phẩm, tên làng nghề, chia sẻ lợi ích để người dân giữ nghề. Bởi lẽ, du lịch muốn bền phải đem lại thu nhập cho người dân, cộng đồng thông qua phí tham quan/hoạt động trải nghiệm, hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy, ưu tiên hộ làm nghề tham gia chuỗi dịch vụ. Khi người làm nghề sống được bằng nghề, bản sắc tự khắc được bảo vệ.

* Với những vấn đề đặt ra, chính quyền Đà Nẵng cần làm gì để tạo ra hệ sinh thái hỗ trợ phát triển bền vững cho các làng nghề truyền thống, thưa bà?

- Theo tôi, chính quyền Đà Nẵng cần có những cơ chế chính sách đột phá, như hỗ trợ trực tiếp cho nghệ nhân ưu tú, nghệ nhân nhân dân trong việc truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ. Ưu đãi thuế và mặt bằng cho các doanh nghiệp đóng vai trò “đầu tàu” dẫn dắt tiêu thụ sản phẩm làng nghề. Xây dựng hạ tầng và chuyển đổi số, đầu tư hạ tầng logistics, kho bãi chung và đặc biệt là số hóa tư liệu làng nghề.

Đặc biệt, trong quy hoạch, cần gắn với thông điệp chính quyền đóng vai trò “bà đỡ” về cơ chế, nhưng chính cộng đồng dân cư mới là những người trực tiếp gìn giữ và làm giàu từ di sản của cha ông.

Tôi cho rằng, trong phát triển kinh tế đô thị, Đà Nẵng không chỉ cần những tòa nhà cao tầng hay bãi biển đẹp, mà cần cả những làng nghề đỏ lửa. Đó là bản sắc, là chỉ dấu để thế giới nhận diện một Đà Nẵng có chiều sâu văn hóa và phát triển bền vững.

* Cảm ơn bà về cuộc trao đổi này!

TIỂU YẾN