Suy ngẫm về nền kinh tế số cho Việt Nam

Những năm gần đây, thông qua việc tiếp xúc với doanh nghiệp và cơ quan nhà nước tại Việt Nam, tôi có một nhận xét chung: AI được nhắc đến ở mọi nơi.

Ai cũng xem nó như một cây đũa thần có thể giải quyết mọi vấn đề. Người ta nói nhiều về sự “thần kỳ” của AI hơn là cách sử dụng nó như một công cụ để cải thiện quy trình, tăng năng suất. Những nội dung dưới đây chọn ra 5 lĩnh vực chính mà AI có thể được áp dụng để giúp Việt Nam thúc đẩy sự phát triển kinh tế số.

Trường Tiểu học Tứ Liên, phường Hồng Hà, Hà Nội ứng dụng công nghệ AI vào bài giảng môn tiếng Việt. Ảnh: Vũ Minh

Giáo dục

Giáo dục là nền tảng quan trọng cho sự phát triển quốc gia. Những nước như Singapore đã dành hơn 15 tỷ đô la Singapore cho ngân sách giáo dục hàng năm, chỉ đứng sau quốc phòng.

Việt Nam đang sở hữu một kho tàng tri thức chưa được khai thác hết - giống như một viên kim cương thô từ núi lửa phun trào. Nếu không được cắt gọt và mài giũa, nó sẽ không có giá trị như viên kim cương ta thường thấy.

Việt Nam cần cải thiện giáo dục, bổ sung kỹ năng mềm và phương thức giảng dạy thực hành ngay từ năm đầu đại học. Nói cách khác, giáo dục cần phải gần với thực tế nhất có thể và càng sớm càng tốt.

Để làm được điều này, chính phủ cần tạo điều kiện để sinh viên có thể thực tập tại doanh nghiệp bằng cách đưa ra những chính sách khuyến khích mạnh mẽ để doanh nghiệp sẵn sàng nhận thực tập sinh từ năm nhất.

Để hội nhập thế giới, cần biết ngoại ngữ. Việc học ngoại ngữ phải bắt đầu ngay từ những năm đầu tiểu học, chứ không nên đợi đến đại học.

Sinh viên Việt Nam trước đây có xu hướng thụ động, chờ giáo viên truyền đạt kiến thức. Trong bối cảnh kinh tế tri thức ngày nay, khi nhiều nội dung hữu ích có sẵn trên mạng, họ đã trở nên tò mò và chủ động hơn. Là cha mẹ, chúng ta nên khuyến khích trẻ khám phá những chân trời mới. Là giáo viên, chúng ta phải đổi mới phương pháp giảng dạy, không chỉ truyền đạt kiến thức mà giúp học sinh hình thành kỹ năng tự học, khơi dậy sự tò mò và sáng tạo. Cả phụ huynh và giáo viên cần dạy trẻ “tư duy phản biện” để đối mặt với thế giới thông tin ngày nay, nơi rất nhiều thông tin giả mạo.

Để sử dụng AI hiệu quả, học sinh phải biết tự lọc thông tin thật - giả. Chính phủ cần xây dựng các chính sách phù hợp hơn với thời đại số. Cần bố trí nguồn ngân sách quy mô nhỏ cho các dự án đổi mới sáng tạo, khuyến khích sinh viên hợp tác với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) trong việc triển khai các thử nghiệm proof-of-concept - bước thử nghiệm ban đầu để kiểm chứng tính khả thi của ý tưởng, từ đó hình thành các ứng dụng có tiềm năng đột phá. Dù kết quả thế nào, hành trình học hỏi này giá trị hơn nhiều so với những gì các em học trên ghế nhà trường.

AI có thể giúp gì cho giáo dục? Chính phủ Singapore sử dụng AI để phát hiện sớm trẻ có khó khăn trong học tập ngay từ tiểu học và đưa các em vào chương trình hỗ trợ phù hợp. AI cũng giúp phát hiện sớm các tài năng để định hướng vào các chương trình phát triển kỹ năng đúng đắn. Các công cụ như ChatGPT cần được cho phép sử dụng trong trường học - ban đầu dưới sự hướng dẫn của giáo viên để đảm bảo sử dụng hiệu quả và mang tính hỗ trợ học tập.

Y tế

Y tế Việt Nam đã cải thiện mạnh trong 10 năm qua cả về hiện đại hóa trang thiết bị lẫn khả năng tiếp cận. Tuy nhiên, tỉ lệ dân số được tiếp cận y tế cơ bản vẫn còn thấp. AI có thể giúp cải thiện điều này theo nhiều cách...

Rào cản chính đối với tiếp cận y tế là chi phí, rào cản tiếp theo là năng lực phục vụ. Hai yếu tố này liên quan chặt chẽ với nhau. Một điều ai cũng biết: AI không có dữ liệu thì vô nghĩa. Việt Nam, với dân số lớn, có tiềm năng cung cấp bộ dữ liệu giá trị cho nhiều ứng dụng y tế giúp cứu sống con người.

Nhiều quốc gia đã phát triển các ứng dụng AI tiên tiến trong y tế. Độ chính xác của các mô hình dự đoán/chẩn đoán có thể tăng đáng kể nếu có thêm dữ liệu từ Việt Nam.

Bên cạnh chiến lược “cây tre”, Việt Nam cũng thực hành chiến lược “đứng trên vai người khổng lồ” để tăng tốc phát triển. Nhưng người khổng lồ ngày nay không chỉ có sức mạnh cơ bắp mà còn có sức mạnh trí tuệ. Để họ cho chúng ta đứng trên vai, chúng ta phải có giá trị để đánh đổi. Việt Nam có thể dùng dữ liệu y tế và đội ngũ nhân lực ngành AI để hợp tác với các tổ chức y tế toàn cầu, đổi lại là công nghệ, trang thiết bị, sản phẩm và dịch vụ với chi phí thấp hoặc miễn phí - tùy thuộc vào năng lực đàm phán.

Chính phủ Việt Nam cần xây dựng hệ thống chỉ số đánh giá hiệu quả (KPIs) dài hạn, nhằm bảo đảm người dân được tiếp cận dịch vụ y tế cơ bản với chi phí hợp lý.

Nông nghiệp

Nông nghiệp là một trụ cột quan trọng của kinh tế Việt Nam. Trong thời chiến, việc xuất khẩu nông sản bị gián đoạn khiến Thái Lan vượt lên trở thành quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu. Nhờ khí hậu thuận lợi và lực lượng lao động chăm chỉ, Việt Nam đã bắt đầu bắt kịp trong một số lĩnh vực.

Tuy nhiên, để duy trì năng lực cạnh tranh, bên cạnh chính sách của nhà nước, Việt Nam phải đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao. Nhờ IoT - hệ thống cảm biến kết nối Internet, drone - thiết bị bay không người lái và AI, nông nghiệp có thể canh tác chính xác, tiết kiệm nước và thuốc trừ sâu, đồng thời nâng cao chất lượng nông sản. Nhà nước nên thành lập một “cơ quan nông nghiệp công nghệ cao” để tư vấn và hỗ trợ nông dân áp dụng công nghệ và quy trình tối ưu.

Tài chính

Tài chính là động lực của sự phát triển đất nước. Chính phủ là bên duy nhất có thể điều tiết dòng tiền thông qua chính sách. Nhìn vào lịch sử phát triển của các quốc gia tiên tiến, Việt Nam có thể học hỏi từ chính sách của họ trong giai đoạn phát triển: Thứ nhất là thuế doanh nghiệp thấp; thứ hai là thủ tục thành lập và vận hành doanh nghiệp nước ngoài đơn giản; thứ ba là linh hoạt trong chuyển tiền quốc tế. Đây đều là yếu tố thu hút FDI - nguồn lực chính thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh.

AI và blockchain có thể giúp triển khai những chính sách này một cách nhanh chóng và hiệu quả mà không làm mất kiểm soát.

Với nguồn nhân lực trí tuệ cao, Việt Nam hoàn toàn có thể bắt đầu xây dựng một trung tâm Fintech, thu hút các tổ chức tài chính toàn cầu đến thiết lập hiện diện để tận dụng chính sách thuận lợi và lực lượng lao động trẻ, chăm chỉ.

Trung tâm này cần có: Hạ tầng vật lý xuất sắc (văn phòng chất lượng cao, giá hợp lý); Internet siêu nhanh và ổn định; kết nối giao thông thuận lợi; nguồn nhân lực sẵn sàng; quản trị minh bạch; môi trường thân thiện cho chuyên gia quốc tế và gia đình họ.

Phát triển xã hội

Phát triển xã hội là nâng cao chất lượng sống cho người dân. Dù chính phủ phải là bên khởi xướng, việc triển khai hiệu quả cần sự hợp tác sâu rộng với doanh nghiệp.

Chính phủ cần dành ngân sách để doanh nghiệp xây dựng sản phẩm và dịch vụ phục vụ người dân, bởi Gov/eGov (chính phủ điện tử) có bản chất khác với dịch vụ tư nhân. Ví dụ, chính quyền Singapore thông qua IMDA (Infocomm & Media Development Authority: https://www.imda.gov.sg) đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng AI để nâng cao chất lượng sống cho người dân. Chương trình CDC (Community Development Councils) của Singapore - hỗ trợ tài chính cho hộ gia đình - được triển khai cực nhanh nhờ hợp tác với doanh nghiệp trong việc xây dựng ứng dụng và hệ thống phiếu mua thực phẩm số (digital voucher).

***

Tư duy là yếu tố quan trọng nhất trong việc xây dựng tầm nhìn về nền kinh tế số. Tư duy tạo ra tầm nhìn - nhưng tầm nhìn cần thực thi để tạo ra kết quả.

AI có thể là công cụ xúc tác biến tầm nhìn thành hành động hiệu quả. Đơn giản hóa dịch vụ công bằng AI/eGov là một cách giảm lãng phí và tăng hiệu quả. Chính phủ cũng cần đề xuất chính sách tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp phát triển, thịnh vượng và đóng góp vào 5 lĩnh vực trụ cột đã nêu, giúp Việt Nam trở thành một nền kinh tế số phát triển nhanh.

Thạc sĩ Albert Antoine
(Chuyên gia chuyển đổi số, Cố vấn Chính phủ Singapore)

Thạc sĩ Albert Antoine