Phần Lan và triết lý giáo dục hạnh phúc

Phần Lan xây dựng một trong những hệ thống giáo dục hàng đầu thế giới. Ảnh: TechClass

Sự khác biệt độc đáo

Theo Global Society World News, trái ngược với guồng quay học tập từ rất sớm ở các nơi khác, Phần Lan - quốc gia nhiều năm liền được xếp hạng hạnh phúc nhất thế giới - chỉ chính thức bắt đầu giáo dục phổ thông từ năm 7 tuổi. Ở độ tuổi mà tại không ít nơi trẻ đã phải thành thạo đọc, viết, tính toán, thậm chí có thể đi học từ năm 3 tuổi như tại Tây Ban Nha, lựa chọn của Phần Lan được xem là bước “chậm” có chủ ý. Giới chức nước này tin rằng, những năm đầu đời của trẻ được dành trọn cho vui chơi, giao tiếp, phát triển cảm xúc và trí tưởng tượng. Nền tảng cảm xúc - xã hội vững chắc như vậy có thể quyết định hiệu quả của quá trình học tập về sau.

Phần Lan lựa chọn cách tổ chức học tập khác biệt so với nhiều quốc gia phát triển. Học sinh tại quốc gia này có số giờ học trên lớp ít hơn đáng kể so với học sinh ở Mỹ, Nhật Bản hay Hàn Quốc. Ngay cả ở bậc trung học, thời gian học cũng hiếm khi kéo dài như những “ngày học marathon” phổ biến tại nhiều quốc gia phát triển. Phần thời gian còn lại được dành cho vui chơi, thể thao, âm nhạc...

Theo TechClass, giáo dục bắt buộc kéo dài 9 năm. Sau khi hoàn thành lớp 9 (khoảng 16 tuổi), việc học tiếp hoàn toàn mang tính tự nguyện. Học sinh lớp 1-2 ở Phần Lan chỉ học khoảng 20 giờ mỗi tuần (tương đương 4 giờ/ngày); lớp 3-6 học 23-24 giờ/tuần và lớp 7-9 khoảng 30 giờ/tuần, tương đương 6 giờ mỗi ngày. Cách tổ chức này nhằm bảo vệ sức khỏe tinh thần cho học sinh; đồng thời phản ánh triết lý nhất quán rằng học tập hiệu quả không đồng nghĩa với học tập kiệt sức. Thay vì nhồi nhét kiến thức, giáo dục chú trọng hình thành năng lực học tập suốt đời, khả năng tự học, tư duy độc lập.

Những trụ cột của nền giáo dục nhân văn

Dù khởi đầu muộn và học ít giờ hơn, học sinh Phần Lan vẫn luôn nằm trong nhóm dẫn đầu thế giới về năng lực đọc, toán và khoa học. Quốc gia này liên tục đạt thứ hạng cao trong Chương trình Đánh giá học sinh quốc tế (PISA) của Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD). Phần Lan còn sở hữu một trong những lực lượng lao động được đào tạo bài bản nhất thế giới. Theo OECD, khoảng 44% người dân trong độ tuổi 25-34 có trình độ giáo dục đại học hoặc sau đại học, tỷ lệ thuộc nhóm cao nhất trong khối các quốc gia phát triển.

Một trong những trụ cột quan trọng làm nên thành công này là triết lý công bằng, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau. Chính tinh thần nhân văn ấy góp phần giúp Phần Lan trở thành một trong những quốc gia có tỷ lệ trẻ em nghèo thấp nhất châu Âu. Giáo dục ở đây còn là công cụ quan trọng để giảm bất bình đẳng xã hội và củng cố sự gắn kết cộng đồng. Trong suốt giai đoạn học phổ thông, Phần Lan gần như không tổ chức các kỳ thi chuẩn hóa quy mô lớn. Việc đánh giá học sinh diễn ra liên tục, linh hoạt, tập trung vào sự tiến bộ cá nhân thay vì so sánh thứ hạng.

Một trụ cột khác làm nên diện mạo giáo dục Phần Lan là vai trò của giáo viên vốn được xem là những chuyên gia và nhận được sự tin tưởng gần như tuyệt đối từ xã hội. Việc tuyển chọn giáo viên vô cùng khắt khe; đa số đều có bằng thạc sĩ sư phạm và được đào tạo bài bản về tâm lý học, phương pháp giảng dạy cũng như nghiên cứu giáo dục. Quan trọng hơn, họ có quyền tự chủ lớn trong lớp học, điều hiếm thấy ở những hệ thống giáo dục mang tính quản lý tập trung cao. Thay vì “dạy để thi”, giáo viên được khuyến khích thiết kế bài học gắn với đời sống, kích thích tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề, giúp học sinh chủ động chiếm lĩnh tri thức.

Không thể không nhắc đến vai trò đặc biệt của thư viện trong đời sống giáo dục Phần Lan. Ở đây, thư viện không đơn thuần là nơi đọc sách, mà là những “trái tim tri thức” của cộng đồng, nơi học tập, sáng tạo và thư giãn giao thoa. Theo thống kê của Liên minh châu Âu, Phần Lan có số lượt người đến thư viện trên đầu người cao nhất khu vực, vượt xa nhiều quốc gia Bắc Âu khác. Thay vì chỉ tập trung vào học thuật, các thư viện Phần Lan tổ chức đa dạng hoạt động văn hóa, workshop, sự kiện cộng đồng, nuôi dưỡng thói quen đọc, tư duy phản biện và óc sáng tạo từ rất sớm.

Nhìn từ bên ngoài, mô hình giáo dục Phần Lan có thể khiến nhiều quốc gia hoài nghi: ít bài tập, ít thi cử, ít giờ học, liệu có đủ để tạo ra thế hệ cạnh tranh? Thực tế trả lời bằng những con số thuyết phục và quan trọng hơn, bằng chất lượng mà hệ thống này tạo ra: những công dân có năng lực, sáng tạo, tự chủ và hạnh phúc. Giáo dục Phần Lan không phải “khuôn mẫu” để sao chép máy móc. Mỗi quốc gia có bối cảnh văn hóa, kinh tế và xã hội riêng. Song, điều khiến Phần Lan trở thành hình mẫu toàn cầu nằm ở triết lý cốt lõi truyền cảm hứng: bình đẳng, tự chủ và hạnh phúc.