Phân bổ nguồn lực phải gắn với mức thụ hưởng thực tế

Không chỉ đánh giá qua số vốn và tỷ lệ giải ngân

ĐBQH Cil Bri cơ bản thống nhất với việc ban hành Nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035 trên cơ sở hợp nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia hiện hành.

Theo đại biểu, việc thu gọn đầu mối quản lý, tăng khả năng lồng ghép nguồn lực, đơn giản hóa thủ tục và đẩy mạnh phân cấp cho địa phương là cần thiết. Từ thực tiễn tỉnh Lâm Đồng, đại biểu tập trung góp ý hai nội dung về nguyên tắc phân bổ ngân sách nhà nước thực hiện Chương trình và phân cấp cho cấp xã.

ĐBQH Cil Bri (Lâm Đồng) phát biểu. Ảnh: Hồ Long

Góp ý khoản 6 Điều 1, ĐBQH Cil Bri đánh giá cao việc dự thảo đã quy định khá đầy đủ nguyên tắc phân bổ ngân sách nhà nước thực hiện Chương trình. Cụ thể, điểm a khoản 6 Điều 1 quy định đầu tư có trọng tâm, trọng điểm, không manh mún, dàn trải và “tập trung ưu tiên phân bổ ngân sách nhà nước ở mức cao nhất” cho các xã, thôn đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào DTTS và miền núi, an toàn khu, biên giới, hải đảo.

Đồng thời, điểm d, điểm đ khoản 6 Điều 1 đã bổ sung yêu cầu tiêu chí phân bổ phải gắn với mục tiêu, đối tượng thụ hưởng, mức độ thiếu hụt dịch vụ cơ bản. Việc phân bổ hằng năm không chỉ căn cứ vào kết quả giải ngân mà còn phải xem xét nhu cầu, tiến độ, mức độ sẵn sàng và có cơ chế hỗ trợ các địa phương còn hạn chế trong chuẩn bị đầu tư. Đại biểu cho rằng, đây là quy định sát thực tiễn, cụ thể hóa rõ hơn nguyên tắc ưu tiên nguồn lực.

Tuy nhiên, vấn đề đại biểu quan tâm là làm thế nào để nguyên tắc “ưu tiên ở mức cao nhất” được chuyển hóa thành mức độ thụ hưởng thực tế của người dân. Sau khi các chương trình được hợp nhất, nếu hiệu quả chủ yếu được đánh giá thông qua số vốn phân bổ, tỷ lệ giải ngân hoặc số lượng công trình hoàn thành thì vẫn có nguy cơ nguồn lực tập trung vào những nhiệm vụ dễ triển khai; trong khi những nhu cầu khó nhưng trực tiếp quyết định đời sống của người dân như nước sinh hoạt, sinh kế, hỗ trợ sản xuất và khả năng vận hành bền vững của công trình chưa được phản ánh đầy đủ.

Dẫn thực tiễn tại Lâm Đồng, đại biểu cho biết: toàn tỉnh hiện có 627 công trình cấp nước tập trung khu vực nông thôn, nhưng 292 công trình không hoạt động, chiếm 46,57%. Tỷ lệ hộ nông thôn sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn của Bộ Y tế là 58,70%, trong khi tỷ lệ hộ đồng bào dân tộc thiểu số mới đạt 33,73%.

Nhiều nơi có địa bàn rộng, địa hình chia cắt, giao thông vào khu sản xuất còn khó khăn; nhu cầu về nước sinh hoạt, hạ tầng thiết yếu và phát triển sinh kế vẫn rất lớn. Thực trạng này cho thấy, địa phương được đầu tư công trình chưa đồng nghĩa với người dân đã được thụ hưởng dịch vụ; hoàn thành đầu tư cũng chưa đồng nghĩa với công trình được vận hành hiệu quả, bền vững.

Vì vậy, ĐBQH Cil Bri đề nghị tiếp tục hoàn thiện khoản 6 Điều 1 theo hướng tiêu chí phân bổ và tiêu chí đánh giá kết quả phải phản ánh rõ hơn mức độ thụ hưởng thực tế của người dân, không chỉ dừng ở nhu cầu vốn và kết quả giải ngân.

Đối với những dịch vụ thiết yếu như nước sinh hoạt, cần quan tâm các chỉ tiêu về tỷ lệ người dân thực tế được sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn, tỷ lệ công trình hoạt động ổn định, bền vững. Đối với hỗ trợ sản xuất, sinh kế, cần gắn với kết quả về việc làm, thu nhập và khả năng duy trì sinh kế sau hỗ trợ.

Đại biểu đồng thời đề nghị xác định rõ trách nhiệm và nguồn kinh phí cho quản lý, vận hành, duy tu, bảo dưỡng công trình sau đầu tư, nhất là trách nhiệm bố trí ngân sách địa phương và huy động các nguồn lực hợp pháp khác; tránh tình trạng đầu tư xong nhưng công trình không được vận hành hoặc xuống cấp, làm giảm hiệu quả nguồn lực của Chương trình.

Qua đó, bảo đảm việc hợp nhất không làm giảm mức độ ưu tiên và quyền lợi thực tế của người dân tại những địa bàn khó khăn nhất.

Phân cấp phải đi đôi với điều kiện thực hiện

Góp ý việc phân cấp cho cấp xã tại điểm a khoản 10 Điều 1 và khoản 3 Điều 4, ĐBQH Cil Bri đồng tình với quy định cho phép HĐND cấp tỉnh quyết định hoặc phân cấp cho HĐND cấp xã quyết định phân bổ chi tiết nội dung, hoạt động, lĩnh vực chi và danh mục dự án đầu tư công của Chương trình.

Khoản 3 Điều 4 cũng xác định việc phân cấp cho cấp xã phải bảo đảm phù hợp với năng lực, điều kiện thực tiễn và phát huy vai trò của người dân, cộng đồng. Theo đại biểu, đây là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu tăng tính chủ động và trách nhiệm của địa phương.

Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Lâm Hiển

Tuy nhiên, khái niệm “phù hợp với năng lực, điều kiện thực tiễn” cần được gắn với một cơ chế đánh giá và rà soát cụ thể, bởi năng lực tổ chức thực hiện giữa các xã và giữa các nhóm nhiệm vụ rất khác nhau.

Tại Lâm Đồng, các quyết định phân bổ vốn năm 2026 và kế hoạch đầu tư công trung hạn được ban hành vào cuối tháng 7/2026. Đến thời điểm khảo sát, nhiều nhiệm vụ ở cấp xã vẫn đang phải rà soát đối tượng, danh mục dự án, lập dự toán và hoàn thiện thủ tục.

Năng lực tổ chức thực hiện của một bộ phận cán bộ cấp xã chưa đồng đều; trong khi việc sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp đồng thời làm thay đổi đầu mối, địa bàn, hồ sơ và chủ đầu tư.

Trong điều kiện đó, nếu phân cấp mạnh nhưng không đồng thời xác định rõ điều kiện thực hiện thì điểm nghẽn có thể chỉ chuyển từ cấp trên xuống cấp xã; thậm chí làm phát sinh tâm lý e ngại, sợ sai và kéo dài thời gian đưa nguồn lực đến người dân.

ĐBQH Cil Bri đề nghị chỉnh lý khoản 3 Điều 4 theo hướng việc quyết định phân cấp cho cấp xã phải căn cứ vào đánh giá năng lực thực hiện đối với từng nhóm nhiệm vụ; có cơ chế rà soát định kỳ và điều chỉnh phạm vi phân cấp khi cấp xã chưa đáp ứng điều kiện, nhưng phải bảo đảm không làm gián đoạn việc thực hiện Chương trình.

Đối với những nhiệm vụ cấp xã chưa đủ năng lực thực hiện, cấp tỉnh cần có trách nhiệm hỗ trợ hoặc tổ chức thực hiện phù hợp, thay vì để nhiệm vụ bị đình trệ.

Đồng thời, tại Điều 3 về trách nhiệm của Chính phủ, đại biểu đề nghị giao rõ trách nhiệm tiếp tục chuẩn hóa quy trình, biểu mẫu và hồ sơ đối với những thủ tục có thể thống nhất; hướng dẫn kỹ thuật, đồng bộ cơ sở dữ liệu và tổ chức đào tạo, bồi dưỡng theo vị trí việc làm, gắn trực tiếp với những nhiệm vụ được phân cấp cho cấp xã, nhất là các xã vùng sâu, vùng xa, vùng có đông đồng bào DTTS... Qua đó, bảo đảm phân cấp đi đôi với điều kiện thực hiện, nguồn lực và trách nhiệm giải trình.

ĐBQH Cil Bri cho rằng, nếu giải quyết tốt hai vấn đề trên thì việc hợp nhất các Chương trình không chỉ dừng ở việc giảm đầu mối quản lý, mà quan trọng hơn là bảo đảm nguồn lực đến đúng địa bàn, đúng đối tượng, chuyển hóa thành kết quả thực tế và bền vững đối với người dân, nhất là đồng bào ở những địa bàn còn nhiều khó khăn.