Óc Eo, hồn xưa thức dậy

Những hiện vật được lưu giữ tại Nhà trưng bày Văn hóa Óc Eo. Ảnh: PHƯƠNG LAN

Theo Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo, trước thời điểm khai quật năm 1944, từ năm 1937 đến 1942, Louis Malleret cùng các cộng sự tiến hành nhiều chuyến khảo sát, điều tra và điền dã khảo cổ học trên khắp vùng đồng bằng Nam Bộ. Bằng sự bền bỉ, công phu và phương pháp nghiên cứu khoa học nghiêm túc, ông phát hiện hàng trăm địa điểm khảo cổ, trải rộng từ miền Tây sông Hậu, khu vực giữa sông Tiền - sông Hậu cho đến vùng Đông Nam Bộ. Riêng trên địa bàn tỉnh An Giang, ông khảo sát hàng chục địa điểm tại núi Sam, vùng Bảy Núi, triền núi Ba Thê và cánh đồng Óc Eo.

Tháng 4/1942, với sự chỉ dẫn của người dân địa phương, Louis Malleret tiếp cận cánh đồng Óc Eo - một vùng đất đặc biệt với nhiều gò và giồng nổi cao giữa không gian đồng lầy rộng lớn. Tại đây, ông ghi nhận hàng chục gò đất phân bố khá đều, trên đó còn lưu giữ dấu tích kiến trúc xây dựng bằng gạch lớn, cọc gỗ nhà sàn, tượng thờ, cùng nhiều loại di vật bằng gốm, đá, kim loại và trang sức. Những phát hiện này cho thấy đây không phải là những dấu tích cư trú rời rạc mà là tàn tích của một cộng đồng cư dân sinh sống ổn định, lâu dài với đời sống vật chất và tinh thần phong phú.

Từ các kết quả khảo sát thực địa, kết hợp với phân tích ảnh chụp từ trên không, Louis Malleret đi đến một nhận định quan trọng: Dưới lớp đất phù sa ấy là tàn tích của một đô thị cổ đại quy mô lớn. Nhận định đó đã được kiểm chứng bằng thực tế khi vào ngày 10/2/1944, ông cùng các cộng sự chính thức tiến hành cuộc khai quật khảo cổ học đầu tiên tại Óc Eo - Ba Thê. Cuộc khai quật kéo dài gần 3 tháng, mở đầu tại gò Óc Eo - địa điểm sau này được lấy làm tên gọi cho cả một nền văn hóa cổ đại: Văn hóa Óc Eo.

Trong những ngày đầu xuân Bính Ngọ năm 2026, Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo tổ chức lễ kỷ niệm 82 năm sự kiện khai quật khảo cổ học đầu tiên tại Óc Eo - Ba Thê (10/2/1944 - 10/2/2026). Đây là một sự kiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ đánh dấu bước khởi đầu cho quá trình nghiên cứu một nền văn hóa cổ đại rực rỡ từng tồn tại trên vùng đất Nam Bộ mà còn mở ra một chương mới cho khảo cổ học Việt Nam, góp phần khẳng định vị trí, vai trò của văn hóa Óc Eo trong tiến trình phát triển của văn minh khu vực Đông Nam Á và thế giới.

Sau cuộc khai quật năm 1944, Louis Malleret dành gần 20 năm nghiên cứu và cho ra đời bộ sách đồ sộ “Khảo cổ học đồng bằng sông Mekong” gồm 4 tập - một công trình khoa học có giá trị nền tảng đối với mọi nghiên cứu khảo cổ học về Nam Bộ sau này. Giới khoa học quốc tế khẳng định, công trình của ông cho đến nay vẫn là điểm khởi đầu không thể thiếu trong nghiên cứu văn hóa Óc Eo.

Nếu các nhà khảo cổ có công khai phá, thì Nhân dân là người đã gìn giữ di sản suốt bao năm qua. Một trong những điểm sáng của Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo từ khi thành lập năm 2013 là công tác tuyên truyền, vận động Nhân dân hiến tặng hiện vật. Từ năm 2016 đến nay, đã có 70 tổ chức và cá nhân tự nguyện trao lại những “báu vật” mà họ tình cờ tìm thấy trong quá trình canh tác, sản xuất. Con số 7.407 hiện vật tiếp nhận được là một minh chứng sống động cho tình yêu và trách nhiệm của người dân An Giang đối với di sản quê hương. Trong số đó, có những chuỗi đá quý, thủy tinh lấp lánh hay những hiện vật gốm sinh hoạt mang đậm hơi thở cuộc sống xưa.

Câu chuyện về những đồng tiền Phù Nam tại Nhà trưng bày Văn hóa Óc Eo luôn khiến du khách trầm trồ. Nơi đây đang lưu giữ 46 đồng tiền nguyên vẹn và 14 mảnh cắt nhỏ minh chứng cho một nền kinh tế tiền tệ phát triển sớm. Điều đáng quý là phần lớn số hiện vật này do người dân xã Phú Hòa (khu vực di tích Đá Nổi) hiến tặng với số lượng nhiều nhất. Sự hào sảng của người dân đã giúp các nhà khoa học có thêm cứ liệu quý giá để giải mã về hệ thống giao thương xuyên quốc gia của cư dân Óc Eo cổ. Giám đốc Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo Nguyễn Văn Nhiên chia sẻ: “Thời gian tới, các cơ quan chức năng của Trung ương và tỉnh sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với UNESCO và các tổ chức tư vấn quốc tế, chủ động bổ sung, giải trình và làm rõ các nội dung theo yêu cầu. Đồng thời triển khai đồng bộ các giải pháp bảo tồn bền vững, quản lý hiệu quả và phát huy giá trị Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê, hướng tới mục tiêu được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới”.

Ngày 29/1/2026, Việt Nam chính thức nộp hồ sơ Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê trình lên UNESCO để đề nghị công nhận là di sản văn hóa thế giới. Đây là kết quả của một hành trình chuẩn bị công phu, nghiêm túc với sự đồng lòng của Đảng, Nhà nước và cộng đồng các nhà khoa học.

PHƯƠNG LAN