Nước ngọt toàn cầu đang suy giảm

Một phụ nữ đi lấy nước tại huyện Satkhira, khu vực phía tây Bangladesh. Ảnh: UNDP

Khi nhắc đến khủng hoảng môi trường, thế giới thường hình dung những hình ảnh kịch tính như cháy rừng, băng tan hay nước biển dâng. Ít được chú ý hơn là sự suy giảm lặng lẽ nhưng căn bản: lượng nước ngọt mà mỗi người có thể dựa vào đang cạn dần qua mỗi năm. Theo bộ dữ liệu AQUASTAT 2025 công bố ngày 12/12 của FAO, nguồn nước ngọt tái tạo bình quân đầu người toàn cầu đã giảm từ 5.719m3 năm 2015 xuống còn 5.326m3 năm 2022.

Khan hiếm không còn là ngoại lệ

Những con số trung bình toàn cầu thường tạo cảm giác trừu tượng, nhưng dữ liệu AQUASTAT cho thấy sự suy giảm nước ngọt không diễn ra đồng đều. Báo cáo của FAO nhấn mạnh Bắc Phi và Tây Á đang vận hành trong điều kiện “nguồn nước ngọt cực kỳ hạn chế”.

Tại Bắc Phi, lượng nước ngọt tái tạo bình quân đầu người chỉ khoảng 565m3 mỗi người vào năm 2022, theo trang Global Bihari. Mức này thấp hơn nhiều lần so với ngưỡng 1.700m3/người thường được các tổ chức quốc tế coi là ranh giới bắt đầu xảy ra căng thẳng nước. Trong khi đó, Nam Á và Tây Á cũng lần lượt chỉ đạt 1.226m3 và 1.252m3/người, phản ánh một vành đai khan hiếm kéo dài từ Bắc Phi sang Trung Đông và Nam Á.

Xu hướng suy giảm không chỉ xuất hiện ở các khu vực vốn đã thiếu nước. FAO ghi nhận châu Phi cận Sahara đã mất tới 17% lượng nước ngọt tái tạo bình quân đầu người kể từ năm 2015, trong khi Trung Á và Bắc Phi cùng giảm khoảng 12%.

Theo bản tin của trang UN News, sự suy giảm này diễn ra song song với mức gia tăng nhu cầu. Riêng Bắc Phi ghi nhận mức tăng khai thác nước ngọt lên tới 16% trong vòng 10 năm. Sự kết hợp giữa nguồn cung suy giảm và nhu cầu tăng đã đẩy hơn 733 triệu người vào trạng thái căng thẳng nước cao hoặc rất cao, theo FAO. Ở những nơi này, thiếu nước không còn là câu chuyện của hạn hán theo mùa, mà là nền tảng mong manh cho mọi hoạt động kinh tế và đời sống.

Nông nghiệp và áp lực

Nếu khan hiếm nước là bức nền, thì nông nghiệp chính là lực kéo lớn nhất làm gia tăng áp lực. Dữ liệu AQUASTAT cho thấy nông nghiệp hiện chiếm khoảng 72% tổng lượng nước ngọt khai thác trên toàn cầu. Ở cấp quốc gia, sự phụ thuộc còn rõ nét hơn. Theo UN News, có 66 quốc gia dành hơn 75% lượng nước khai thác cho nông nghiệp. Tại Afghanistan, Lào, Mali, Nepal, Somalia và Sudan, tỷ lệ này lên tới 95%.

Nghịch lý nằm ở chỗ, chính những khu vực khan hiếm nước nhất lại là nơi áp lực khai thác gia tăng nhanh nhất. Để đáp ứng nhu cầu, nhiều quốc gia buộc phải dựa vào các nguồn không bền vững. Báo cáo của FAO cho biết khoảng 69 - 70% lượng nước khai thác toàn cầu đến từ nguồn nước mặt, trong khi 23% đến từ nước ngầm. Ở các quốc gia vùng Vịnh, việc khai thác vượt xa khả năng tái tạo tự nhiên được bù đắp bằng khử mặn và khai thác nước ngầm hóa thạch, dẫn tới mức căng thẳng nước cực cao.

Song song đó, hệ thống tưới tiêu tiếp tục mở rộng. FAO cho biết, đến năm 2022, khoảng 23% diện tích đất canh tác toàn cầu được trang bị tưới tiêu, tăng so với mức 21,5% năm 2015. Tuy nhiên, sự phân bố rất không đồng đều. Trong khi hơn 90% diện tích canh tác tại Bahrain, Ai Cập, Saudi Arabia, Suriname và Uzbekistan có hệ thống tưới, theo UN News, thì khoảng 35 quốc gia, chủ yếu ở châu Phi cận Sahara, có chưa đến 1% đất canh tác được tưới tiêu.

FAO ghi nhận hiệu quả sử dụng nước đã được cải thiện ở nhiều nơi, với chỉ số SDG 6.4.1 tăng từ 17,47 USD/m3 năm 2015 lên 21,50 USD/m3 năm 2022. Nhưng song hành với đó, chỉ số căng thẳng nước SDG 6.4.2 vẫn ở mức đáng báo động. FAO ghi nhận mức căng thẳng nước toàn cầu đạt 18% vào năm 2022, trong khi Bắc Phi vượt ngưỡng 100%, nghĩa là khai thác nhiều hơn lượng nước có thể tái tạo sau khi trừ đi nhu cầu sinh thái. Dữ liệu cho thấy một nghịch lý: công nghệ và hiệu quả sử dụng nước được cải thiện, nhưng áp lực tổng thể vẫn tiếp tục leo thang khi nhu cầu tăng nhanh hơn khả năng đổi mới.