Người 'giữ lửa' khúc hát dân ca quê nhà

Thanh âm từ đất mẹ

Trong căn nhà nhỏ ở thôn Mai Xá, xã Cửa Việt, chúng tôi có cuộc gặp gỡ và trò chuyện cùng NNƯT Vũ Mạnh Thi. Dù đã ở độ tuổi “xưa nay hiếm” nhưng ánh mắt ông vẫn ánh lên sự tinh anh và nhiệt huyết. Sinh ra và lớn lên tại vùng đất giàu truyền thống văn hóa, từ thuở ấu thơ, những lời ru, câu hò của bà, của mẹ với âm hưởng dân ca Bình Trị Thiên đã ngấm vào máu thịt và neo đậu trong trái tim nghệ nhân Vũ Mạnh Thi.

Trưởng thành từ cái nôi dân ca Bình Trị Thiên, Vũ Mạnh Thi gắn bó với công tác văn hóa ở địa phương qua nhiều vai trò từ sáng tác đến biểu diễn. “Mỗi khi nghe những câu hò, điệu lý, tôi như thấy lại bóng hình của mẹ, của cha, thấy cái nắng cháy da của Quảng Trị và cả sự can trường của người dân quê mình. Chính những giai điệu ấy lại nâng bước chân tôi trên con đường làm công tác văn hóa”, nghệ nhân Vũ Mạnh Thi chia sẻ.

Nghệ nhân ưu tú Vũ Mạnh Thi (bên phải) chia sẻ niềm đam mê với dân ca - Ảnh: A.T

Trong dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang dần mai một. Nỗi trăn trở đó thôi thúc NNƯT Vũ Mạnh Thi dồn hết tâm huyết để bảo tồn và phát huy những di sản vô giá của cha ông. Hơn 60 năm qua, ông đã dày công sưu tầm, nghiên cứu và biên soạn hàng chục làn điệu dân ca Bình Trị Thiên, đặc biệt là dân ca Quảng Trị từ hát ru, đến các điệu hò, lý, vè.... Với ông, mỗi chuyến đi đến với các làng quê Quảng Trị là một cuộc hành trình “đãi cát tìm vàng”.

“Tôi nhớ có những lần đặt chân đến các làng cổ, tôi phải ngồi chơi, tâm sự với các cụ cả mấy ngày trời. Không phải cứ hỏi là các cụ nhớ ngay, phải khơi gợi lại kỷ niệm, phải nghe các cụ hát đi hát lại nhiều lần mới lọc ra được cái nhịp, cái lời chính xác nhất. Mỗi khi ghi lại được một câu hò hay một điệu ru mà mình biết là đang đứng trước nguy cơ thất truyền, tôi thấy hạnh phúc, sung sướng lắm”, NNƯT Vũ Mạnh Thi nhớ lại.

Người “giữ lửa” thầm lặng

Không dừng lại ở việc bảo tồn, NNƯT Vũ Mạnh Thi còn miệt mài đặt lời mới cho các làn điệu dân ca Quảng Trị. Việc sáng tác lời mới dựa trên làn điệu cổ là một bài toán khó song ông đã làm điều đó bằng tất cả sự tâm huyết. Dưới ngòi bút của ông, những điệu lý, câu hò mang một sức sống mới. Ông trở thành người “tiếp lửa” cho những diễn viên không chuyên- những người nông dân, công nhân vốn quen với cày cuốc, máy móc, biết cách tự tin cất cao tiếng hát của mình trên sân khấu biểu diễn.

Năm 2015, NNƯT Vũ Mạnh Thi xuất bản tập sách “Hương quê, tình Bác dâng đời” gồm những bài dân ca ngợi ca hình tượng Bác Hồ như tổ khúc dân ca “Gương Người sáng mãi trong con, Về thăm quê Bác, Viếng lăng Bác, Khúc dân ca con hát về Người, Cửa Việt xuân về như có Bác bên ta, Con đường Trường Sơn mang tên Bác….”. Tác phẩm đạt giải ba cuộc thi “Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh” do Ban Tuyên giáo Trung ương tổ chức.

Năm 2022, tập sách dân ca “Quê hương dấu yêu ngày trở lại” của NNƯT Vũ Mạnh Thi ra đời nhân kỷ niệm 50 năm ngày giải phóng Quảng Trị. Từng làn điệu dân ca trong tập tác phẩm không chỉ là tiếng lòng, là sự tri ân sâu sắc của người con hướng về mảnh đất Quảng Trị anh hùng, mà còn khắc họa rõ nét quá trình thay da đổi thịt của quê hương Quảng Trị sau nửa thế kỷ kiến thiết và phát triển. Tác phẩm đã đạt giải nhì cuộc thi sáng tác Văn học Nghệ thuật chủ đề “Quảng Trị-50 năm xây dựng, đổi mới và phát triển” (1972-2022) đã một lần nữa khẳng định vị thế, tâm huyết và đóng góp bền bỉ của tác giả Vũ Mạnh Thi trong dòng chảy văn học nghệ thuật của tỉnh.

Năm 2024, NNƯT Vũ Mạnh Thi tiếp tục cho ra mắt tập sách tâm huyết mang tên “Hát ru Quảng Trị”, tập hợp những bài hát ru với nhiều chủ đề phong phú: Từ tình cảm gia đình thiêng liêng, lời răn dạy của cha mẹ dành cho con cái, tình nghĩa vợ chồng, tình yêu đôi lứa.... Đặc biệt, cuốn sách còn tái hiện lại tinh thần đấu tranh bất khuất của người dân Quảng Trị qua những bài hát ru về công tác binh vận trong thời kỳ đấu tranh chống Pháp, chống Mỹ và cả những câu hát về thời kỳ xây dựng quê hương. Cuốn sách đã đạt giải C, Giải thưởng Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Quảng Trị năm 2024 và giải ba, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tháng 12/2024.

“Đây là món nợ ân tình của tôi với quê hương Quảng Trị. Tôi đã dành cả cuộc đời để đi và viết, nhưng điều tôi trăn trở nhất là mong muốn những người mẹ trẻ ngày nay vẫn biết cất lên câu hò, điệu lý bên nôi. Bởi lẽ, một đứa trẻ lớn lên trong tiếng ru của mẹ sẽ biết yêu thương gia đình và nguồn cội một cách tự nhiên nhất, bền vững nhất. Tôi mong rằng, những trang sách này sẽ đến được tay các bạn trẻ, các câu lạc bộ dân ca ở địa phương”, NNƯT Vũ Mạnh Thi bộc bạch.

Nhà thơ Nguyễn Văn Dùng, nguyên Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh luôn dành cho NNƯT Vũ Mạnh Thi sự trân trọng đặc biệt: “Cái quý nhất ở NNƯT Vũ Mạnh Thi không chỉ là vốn hiểu biết sâu rộng, mà là một trái tim luôn đập cùng nhịp với văn hóa dân gian quê hương. Giữa dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, việc ông miệt mài sưu tầm, đặt lời mới cho hàng chục làn điệu dân ca, đó là một nỗ lực rất đáng trân quý. Tác phẩm của ông không đơn thuần là một công trình sưu tầm văn nghệ dân gian, mà còn là một tư liệu văn hóa có giá trị thực tiễn cao, giúp cho các thế hệ mai sau có một điểm tựa vững chắc để hiểu, yêu và tiếp tục gìn giữ bản sắc, cốt cách của con người Quảng Trị”.

Ở tuổi gần 90, NNƯT Vũ Mạnh Thi vẫn miệt mài sáng tác. “Tôi mong thời gian tới, ngành văn hóa sẽ có nhiều hoạt động thiết thực góp phần gìn giữ những câu hát dân ca cho thế hệ trẻ. Chừng nào còn sức khỏe, chừng đó tôi vẫn còn gắn bó với dân ca Quảng Trị”, NNƯT Vũ Mạnh Thi chia sẻ thêm.