Ngọn lửa đã làm thay đổi cả châu Mỹ

Tác giả: Charles C. Mann/ Huy Hoàng & NXB Dân trí

Diện mạo Tân Thế Giới của Columbus

Cuốn sách này đi ngược với những ý nghĩa mà chúng ta thường biết về cuộc phát kiến châu Mỹ. Thay vì tập trung vào việc người châu Âu thay đổi châu Mỹ ra sao, Charles C. Mann lại tập trung vào việc châu Mỹ thay đổi thế giới như thế nào. Sự thay đổi ấy diễn ra trên nhiều phương diện: kinh tế, văn hóa, con người, sinh thái học… mà tác giả gọi bằng thuật ngữ: Cuộc trao đổi Columbus.

Ngọn lửa đã làm thay đổi cả châu Mỹ

Trước khi người châu Âu đặt chân đến châu Mỹ, thổ dân bản địa thường đốt rừng để lấy đất canh tác. Điều này đã tạo nên những đặc điểm riêng về thổ nhưỡng cho "tân thế giới".

Việc đốt rừng lấy đất canh tác đã tạo nên những đặc điểm riêng về cấu trúc rừng cho châu Mỹ. Ảnh minh họa: Reuters.

Vào năm 2003, William F. Ruddiman, nhà cổ khí tượng học thuộc Đại học Virginia, đã đưa ra một nguyên nhân khác của kỷ Băng Hà Nhỏ, một ý tưởng lúc đầu có vẻ thật dị thường, nhưng ngày càng được xem xét một cách nghiêm túc hơn.

Khi các cộng đồng người ngày càng bành trướng, Ruddiman phân tích, họ sẽ khai hoang thêm nhiều đất đai làm nông, đốn hạ nhiều cây cối để lấy nguyên liệu và chỗ ở.

Ở châu Âu và châu Á, người ta dùng rìu phá rừng. Ở châu Mỹ, thời kỳ trước khi Colón đến, công cụ hàng đầu là lửa, những vạt lửa khổng lồ. Trong nhiều tuần liên lục, khói từ các đống lửa của người Anh-điêng bao trùm khắp vùng Florida, California và Đại Bình Nguyên.

Ngày nay, nhiều nhà nghiên cứu tin rằng, nếu không có những vụ đốt lửa định kỳ như vậy, khắp thảo nguyên vùng Trung Tây sẽ bị làn sóng xâm lăng của các loại cây bao phủ. Điều này cũng đúng với các đồng cỏ trên vùng thảo nguyên Argentina, trên các ngọn đồi ở Mexico, vùng duyên hải Florida và những cao nguyên trên dãy Andes.

Những cánh rừng châu Mỹ cũng được xén tỉa bằng lửa. Việc người Anh-điêng “thường xuyên đốt rừng” làm cho những cánh rừng ở phía Đông dòng Mississippi trống trải và “thưa thớt cây to” đến mức “trông như các công viên ở Anh quốc chúng ta”, như nhận xét của nhà thực dân người Anh Edward Johnson vào năm 1654. Mùa đốt lửa thường niên giúp loại bỏ các loại cây tạp mọc dưới tán rừng, thiêu cháy các loại côn trùng gây hại và dọn quang đất để làm nông.

Các nhà khoa học ít khi nghiên cứu về việc đốt rừng vùng nhiệt đới, nhưng hai nhà cổ sinh thái học (nhà khoa học chuyên nghiên cứu hệ sinh thái cổ đại) đã khảo sát lịch sử dùng lửa ở 31 điểm tại Trung và Nam Mỹ vào năm 2008, và phát hiện ra rằng ở mỗi điểm này, lượng than củi trong đất, một dấu hiệu của lửa, đã tăng lên một cách đều đặn trong hơn 2.000 năm.

Tiếp đến là Cuộc trao đổi Columbus. Vi khuẩn, virus và ký sinh trùng từ lục địa Á-Âu đã càn quét châu Mỹ, giết chết vô số người, làm tan rã mạng lưới tác động của con người đã tồn tại hàng thiên niên kỷ. Trên khắp Tây bán cầu, lửa nguội tắt thành than hồng vì những ngọn đuốc của người Anh-điêng đã tắt.

Trong rừng, những loại cây ghét lửa như sồi và mại châu phát triển mạnh mẽ bên cạnh các loài ưa lửa như thông trầm hương, thông lá dài và thông nhím, những loài cây phụ thuộc vào mùa đốt lửa hàng năm sâu sắc đến mức cồi của chúng chỉ có thể bung ra và phát tán hạt đi khi được đốt trong lửa.

Những loài động vật mà người Anh-điêng thường săn bắn, nhờ thế mà duy trì số lượng loài ở mức thấp, đột nhiên sinh sôi nảy nở với số lượng cực lớn. Và còn nhiều chuyện tương tự.