Năm tiểu thuyết định hình văn học dịch thế giới năm 2025

Tiểu thuyết mới nhất của bà Han Kang, We Do Not Part (tạm dịch: Chúng ta không chia ly), lần đầu xuất bản bằng tiếng Anh do hai dịch giả E. Yaewon và Paige Aniyah Morris chuyển ngữ. Ảnh: New York Times

Trong bối cảnh thế giới ngày càng chia rẽ, văn học dịch năm 2025 ghi nhận những dấu ấn mới về chất lượng nghệ thuật và chiều sâu nhân văn. Dù đến từ các nền văn học khác nhau - từ nhà văn Hàn Quốc Han Kang, nữ nhà văn châu Á đầu tiên đoạt Nobel Văn học 2024, đến các tác giả Đan Mạch, Đức, Na Uy - năm tác phẩm chuyển ngữ được giới phê bình quốc tế đánh giá cao trong năm 2025 đều gặp nhau ở một điểm: từ những vết thương trong lịch sử, qua lăng kính riêng của nhà văn đã được chắt lọc thành những câu chuyện mang đậm dấu ấn nghệ thuật.

Ký ức lịch sử thành văn chương

Tiểu thuyết mới nhất của bà Han Kang We Do Not Part đưa người đọc trở về một chương bi thảm trong lịch sử Hàn Quốc: cuộc nổi dậy tại đảo Jeju năm 1948-1949. Theo New York Times, từ năm 1947 đến 1954, tại Jeju, ít nhất 30.000 người thiệt mạng trong các vụ tàn sát của giới cầm quyền lúc đó.

Bà Han kể câu chuyện qua nhân vật Kyungha, một sử gia kiêm nhà văn sống ở Seoul, người phải chịu đựng cơn đau mãn tính đến mức đã nghĩ đến cái chết như một sự giải thoát. Kyungha và người bạn Inseon - nhà làm phim chuyển sang nghề thợ mộc - ấp ủ dự án đầy tham vọng: kết hợp nghệ thuật sắp đặt và phim tài liệu, biến những khúc gỗ cháy đen thành đài tưởng niệm cho nạn nhân.

Nếu Han Kang khai thác chấn thương tập thể qua góc nhìn cá nhân, thì tiểu thuyết The Director (tạm dịch: Vị đạo diễn) của nhà văn Đức Daniel Kehlmann lại tái hiện sự suy tàn của đạo đức qua sự nghiệp của đạo diễn người Áo G.W. Pabst. Theo The New Yorker, ông Pabst rời châu Âu sang Mỹ khi Đức Quốc xã trỗi dậy, nhưng bi kịch là ông lại quay về sau đó.

Ông Kehlmann, được xem là tiểu thuyết gia Đức nổi bật của thế hệ này, khai thác hành trình làm phim của đạo diễn Pabst để phác họa sự suy tàn của cả nghệ thuật lẫn đạo đức của châu Âu dưới thời Đức Quốc xã.

Vòng lặp thời gian và triết lý

Nếu bà Han Kang và ông Kehlmann nhìn về lịch sử qua lăng kính hiện thực, thì bà Solvej Balle chọn con đường siêu thực khám phá ý nghĩa thời gian và sự tồn tại. Cuốn On the Calculation of Volume (tạm dịch: Về phép tính thể tích) bộ 7 tập của nhà văn Đan Mạch này kể về người bán sách cổ Tara Selter bị mắc kẹt trong một ngày lặp đi lặp lại. Theo New York Times, khác với những câu chuyện vòng lặp thời gian quen thuộc, nhân vật Tara không tin mình sẽ thoát khỏi vòng lặp, thay vào đó trở thành chuyên gia quan sát, lập danh mục về trời đất, khí tượng, những cuộc trò chuyện thoáng qua, chi tiết nhỏ nhặt trong ký ức.

Tác phẩm dẫn dụ người đọc vào thế giới mà nhà văn Pháp Georges Perec gọi là “infraordinary” (điều thường hằng) - những lớp lang phức tạp ẩn trong thói quen và sự tầm thường. Theo fivebooks.com, giám khảo giải International Booker Prize cho rằng On the Calculation of Volume tạo cảm giác đối lập với nhịp sống hôm nay, khi con người trôi qua những ngày dài trong trạng thái giác quan tê liệt, liên tục lướt mạng xã hội và dường như quên mất thời gian đang trôi.

Sự cô đơn và cảm nhận thời gian cũng là chủ đề trong Vaim - cuốn tiểu thuyết đầu tiên của nhà văn Na Uy Jon Fosse kể từ khi ông nhận Nobel năm 2023. Theo Financial Times, tác phẩm khắc họa nỗi đơn độc của Jatgeir, một người đàn ông trung niên sống tại ngôi làng chài hư cấu cùng tên, bằng văn xuôi nhịp nhàng, không dấu câu - phong cách quen thuộc của Fosse. Tác phẩm tập trung vào sự cô đơn, ký ức và những cuộc gặp gỡ định mệnh, với nhiều tầng cảm xúc và hồi tưởng.

Cuốn Heart Lamp của bà Banu Mushtaq được trao Giải International Booker Prize 2025. Ảnh: Kunzum

Trong khi đó, tiểu thuyết Needle’s Eye (tạm dịch: Lỗ kim) của nhà văn Wiesław Myśliwski mang đến một góc nhìn khác về thời gian và ký ức. Theo Financial Times, cú ngã của nhân vật ông lão trên cầu thang mở ra dòng ý thức, đưa ông trở về tuổi thơ giữa thời Đức chiếm đóng Ba Lan. Lịch sử và trải nghiệm riêng hòa quyện trong hành trình khám phá nhiều tầng ký ức, cả tập thể lẫn cá nhân.

Xu hướng tiểu thuyết ngắn

Giải International Booker Prize 2025 ghi dấu bước ngoặt lịch sử khi lần đầu trao cho tập truyện ngắn Heart Lamp của bà Banu Mushtaq, được dịch giả Deepa Bhasthi dịch từ tiếng Kannada ở Nam Ấn Độ. Ban giám khảo đã đọc 154 tác phẩm toàn cầu trước khi chọn được 6 vào danh sách rút gọn, gồm 5 tiểu thuyết và 1 tập truyện ngắn.

Ông Anton Hur, tiểu thuyết gia, dịch giả và giám khảo năm 2025, nhận xét chủ đề nổi bật là sự suy ngẫm về ý nghĩa làm người trong thời đại phi nhân hóa: người di cư tử vong trên hành trình, các vụ diệt chủng, môi trường sụp đổ, hậu quả đại dịch Covid-19.

Theo ông Hur, không có gì ngạc nhiên khi thấy nhiều bản dịch xuất sắc đến từ các dịch giả tài năng. Tuy nhiên, xu hướng đáng chú ý là các nhà xuất bản Anh ngữ ngày càng sẵn sàng đón nhận những tác phẩm văn xuôi ngắn hơn, nhiều đầu sách trong danh sách rút gọn của giải thưởng chỉ dài khoảng 100 trang.

DIỆP TRẦN