Mỹ rút khỏi 66 tổ chức quốc tế: Học thuyết 'Nước Mỹ trên hết' được nâng cấp?

Nhà Trắng cho biết ngày 7/1 theo giờ Washington, Tổng thống Trump đã ký một thông cáo, tuyên bố Mỹ sẽ rút khỏi 35 tổ chức quốc tế không thuộc hệ thống Liên Hợp Quốc, cùng 31 cơ quan trực thuộc Liên Hợp Quốc như Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) và Công ước khung Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC), cơ chế đàm phán khí hậu quốc tế.

Thông cáo được mô tả là bước đi sau một “đợt rà soát toàn diện”, nhằm cắt đứt dòng tiền ngân sách chảy vào những tổ chức bị đánh giá là “kém hiệu quả”, bảo đảm tiền thuế của người dân Mỹ quay trở lại phục vụ lợi ích trong nước.

Học thuyết “Nước Mỹ trên hết” được nâng cấp

Thông cáo không công bố danh sách đầy đủ các tổ chức bị ảnh hưởng và Nhà Trắng hiện vẫn giữ im lặng, chưa nêu cụ thể tên. Reuters dẫn nguồn cho biết các nguồn lực liên quan trong tương lai sẽ được tái phân bổ, ưu tiên cho các chương trình có thể trực tiếp nâng cao ảnh hưởng quốc tế và an ninh quốc gia của Mỹ.

Trong các động thái trước đó, ông Trump đã liên tiếp tuyên bố rút khỏi nhiều tổ chức quốc tế, bao gồm Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO).

Mỹ tuyên bố rút khỏi Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) ngày 22/7/2025. Ảnh: Reuters.

Nhà Trắng nhấn mạnh trong thông cáo rằng cuộc cải tổ ngoại giao quy mô lớn lần này bắt nguồn từ quá trình rà soát sâu tất cả các tổ chức liên chính phủ, công ước và hiệp ước mà Mỹ tham gia. Tuyên bố dùng ngôn từ gay gắt, khẳng định Mỹ sẽ không còn chấp nhận việc nguồn lực bị điều sang các tổ chức “đặt chương trình nghị sự toàn cầu lên trên lợi ích nước Mỹ”, đặc biệt là những cơ quan bị đánh giá “kém hiệu quả” trong các vấn đề trọng yếu.

Kể từ khi ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai, xu hướng “ly tâm với đa phương” của Mỹ ngày càng rõ rệt. Nhà Trắng đã nhiều lần có động thái cụ thể như giảm mức đóng góp cho Liên Hợp Quốc, rút khỏi Hội đồng Nhân quyền (UNHRC) và ngừng tài trợ vô thời hạn cho Cơ quan Cứu trợ và Việc làm Liên Hợp Quốc cho người Palestine (UNRWA).

Ngoài ra, ông Trump cũng tuyên bố rút khỏi Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Hiệp định Khí hậu Paris, tái diễn đường lối từng thực hiện trong nhiệm kỳ đầu.

Phản ứng và hệ lụy quốc tế

Hiện nhiều quốc gia đang theo dõi chặt chẽ khả năng Washington sẽ tiếp tục “ra đòn” với các hiệp ước quân sự hoặc thương mại trong thời gian tới.

Châu Âu: “cú đánh vào cấu trúc quốc tế”

Tại châu Âu, quyết định của Mỹ được mô tả là một cú đánh mới nhằm vào nền tảng thể chế quốc tế được xây dựng sau năm 1945, vốn dựa trên sự dẫn dắt của Mỹ. Quan chức ngoại giao Đức gọi động thái này là “cực kỳ đáng lo ngại”, cảnh báo nó có thể làm suy yếu nghiêm trọng khả năng phối hợp toàn cầu trong lĩnh vực khí hậu, y tế và bình ổn tài chính.

Trong khi đó, Pháp lên tiếng chỉ trích Mỹ “phá vỡ các cơ chế hợp tác mà chính họ từng đặt nền móng”, coi đây là bằng chứng cho thấy học thuyết “Nước Mỹ trên hết” đang chuyển thành một mô hình chủ nghĩa biệt lập kiểu mới, nơi Mỹ không còn đóng vai trò nhà cung cấp lợi ích công mà chuyển sang tối đa hóa lợi ích riêng.

Bỉ thì cảnh báo nguy cơ tái hình thành “chủ nghĩa khối” khi các khoảng trống thể chế do Mỹ rút lui có thể nhanh chóng được EU, Trung Quốc hoặc các quốc gia khu vực lấp vào, làm thay đổi tương quan quyền lực trong các diễn đàn quốc tế.

Ngày 20 /1 /2025, ông Trump đã ký sắc lệnh, tuyên bố Mỹ rút khỏi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Ảnh: Reuters.

NATO: lo ngại hiệu ứng lan sang lĩnh vực quân sự

NATO tỏ ra thận trọng hơn. Dù Nhà Trắng khẳng định NATO không nằm trong danh sách bị ảnh hưởng, giới ngoại giao quân sự tại Brussels lo ngại hiệu ứng lan: nếu Mỹ coi các thể chế đa phương là “gánh nặng”, thì các cơ chế phòng thủ tập thể cũng có thể chịu chung logic.

Một số nhà phân tích chỉ ra rằng trong nhiệm kỳ đầu, ông Trump đã nhiều lần chất vấn tính hợp lý của Điều 5 – cam kết phòng thủ tập thể, đồng thời đẩy mạnh yêu cầu các đồng minh phải tăng ngân sách quốc phòng. Do đó việc Mỹ rút khỏi các tổ chức quốc tế dân sự lần này được xem là bước củng cố đường lối hoài nghi đa phương của Trump, khiến NATO phải tính đến kịch bản cần tăng tính tự chủ chiến lược.

Trung Quốc: cơ hội lấp khoảng trống

Trung Quốc phản ứng một cách điềm đạm, nhưng truyền thông chính thống nhanh chóng mô tả việc Mỹ rút khỏi các cơ chế đa phương là “tự thu hẹp phạm vi ảnh hưởng quốc tế của mình”. Trung Quốc cho rằng khoảng trống thể chế do Mỹ tạo ra có thể tạo điều kiện cho Trung Quốc tăng ảnh hưởng trong các tổ chức có tính điều phối toàn cầu, nhất là trong các lĩnh vực: tiêu chuẩn công nghệ, hạ tầng tài chính – thương mại, viện trợ phát triển, y tế công cộng, năng lượng – khí hậu.

Một số học giả Trung Quốc nhận định việc Mỹ rời WHO, UNESCO và nhiều cơ chế khác đã giúp Trung Quốc tăng mức đóng góp và giành thêm vị trí trong các cơ quan kỹ thuật của Liên Hợp Quốc – những nơi quyết định tiêu chuẩn, khung pháp lý và dòng vốn toàn cầu.

Song song, Trung Quốc cũng thúc đẩy các thiết chế thay thế như BRICS, AIIB, RCEP hay các sáng kiến tài chính “Nam – Nam”, nhằm mở rộng phạm vi ngoại giao thể chế ngoài hệ thống phương Tây.

ASEAN: lo ngại mất cơ chế tham vấn và cân bằng

Tại Đông Nam Á, phản ứng chủ đạo là lo ngại. Nếu Mỹ rút khỏi các cơ chế này, ASEAN sẽ khó duy trì thế cân bằng giữa Mỹ – Trung, nhất là trong các hồ sơ từ Biển Đông đến thương mại và công nghệ. Một nhà ngoại giao Singapore đánh giá thẳng: “Nếu các thể chế đa phương mất đi, các nước nhỏ sẽ không còn nơi để neo chiến lược”.

Ngoài ra, việc Mỹ thu hẹp hiện diện thể chế có thể khiến các diễn đàn như ASEAN+1, EAS, ARF hay các đàm phán tiêu chuẩn công nghệ trở nên thiên lệch hơn về phía Trung Quốc hoặc EU.

Theo JimuNews, CNA

Thu Thủy